“Báu vật của đời” và bức tranh thế kỷ 20 nhìn từ người phụ nữ nông thôn Trung Quốc

Câu chuyện dài rộng

Cũng vì lẽ đó, không ngoa khi nói đây là cuốn sách quan trọng bậc nhất trong sự nghiệp của ông. Báu vật của đời không chỉ nó nổi tiếng thế giới, sánh ngang với Cao lương đỏ từng được chuyển thể điện ảnh bởi Trương Nghệ Mưu, giành giải Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes 1994, mà còn bởi một lý do hoàn toàn cá nhân.

Theo đó, trong lời đề tặng tác phẩm, Mạc Ngôn đã dành nó cho mẹ của mình. Trong thực tế, cuốn sách dài nửa triệu chữ này được viết ròng rã trong hơn 80 ngày sau khi mẹ ông qua đời. Đối với Mạc Ngôn, mẹ là một người vô cùng quan trọng, không chỉ đã sinh ra ông mà còn là người hết lòng ủng hộ nỗ lực trở thành một người kể chuyện của bản thân ông.

Trong Diễn từ nhận giải Nobel tại Stockholm (Thụy Điển) vào năm 2012, hơn một nửa bài phát biểu, Mạc Ngôn dành cho người mẹ. Ông kể chuyện mình từng làm vỡ chiếc phích đựng nước uống duy nhất của cả nhà ra sao, sau đó trốn trong đống rơm cho đến xẩm tối, chỉ khi nghe mẹ dịu dàng gọi về thì mới chui ra…

Mạc Ngôn là nhà văn Trung Quốc gần nhất đoạt giải Nobel Văn chương. Ảnh: Nobel Prize.

Ông cũng nhắc nhớ về thời đói ăn, mẹ ông đi mót những bông lúa mì để rồi bị đánh bởi người chủ đất. Ông cũng nói về sự an ủi của bà, bởi do ngoại hình không mấy ưa nhìn nên đã bị bọn trẻ cùng làng thường xuyên bắt nạt. Ông cũng cho biết chính bà đã làm “nảy mầm” khả năng sáng tác trong bản thân mình, từ lần được nghe một người kể chuyện đến khu chợ nhỏ…

Để rồi từ chính những cảm xúc đó, kết hợp với nhiều người phụ nữ khác ở vùng nông thôn Đại Lan, Cao Mật, Sơn Đông, Mạc Ngôn đã viết Báu vật của đời để tôn vinh họ. Cuốn sách xoay quanh Thượng Quan Lỗ Thị và hành trình từ một đứa bé đến khi trưởng thành, trở thành người vợ, người mẹ, người bà của nhân vật này.

Trong dòng chảy đó, bà đã chứng kiến biết bao đổi thay của đất nước mình, từ lúc Đức vào, Nhật sang, đến thời Dân Quốc, Cách mạng văn hóa, giai đoạn Đại nhảy vọt cũng như vào cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, khi làn sóng mở cửa, hiện đại hóa, công nghiệp hóa ùa vào đất nước.

Với tám con gái và một con trai, bà là chứng nhân cho từng giai đoạn, khi từng người con nên duyên với những lãnh đạo ở từng thời kỳ, từ chống Nhật, hàng Nhật đến thời của Hồng Vệ Binh lẫn Mỹ can thiệp ngày càng sâu hơn vào đất nước này. Cuộc đời của bà đầy ắp thăng trầm, khi chưa được hưởng vinh hoa phú quý thì đã liên tục chịu sự đấu tố, xét lại, trừng phạt khi từng phe phái thay nhau nắm quyền.

Mạnh mẽ đối diện giông bão cuộc đời, bà đưa con cái cũng như cháu chắt vượt qua bom đạn, những đòn thù khi “sao đổi ngôi” cũng như hai nạn đói lớn nhất lịch sử... Chính từ một số lượng nhân vật đồ sộ và sự lên xuống của dòng lịch sử mà cuốn tiểu thuyết trở nên dài rộng theo cả hai chiều không gian - thời gian.

Để rồi từ người mẹ can trường, từ những người chị quăng mình vào dòng chảy số phận, Mạc Ngôn đã khắc họa họ như những chiến binh thực thụ, hy sinh tất cả cho gia đình mình dù không dễ dàng. Điều này cũng còn mở rộng sang nhiều nhân vật khác. Bởi điều đó, trong phiên bản gốc, Mạc Ngôn đặt tựa sách là “Phong nhũ phì đồn” hay “Vú to mông nẩy”, ý muốn nói về vị thế thiêng liêng của người phụ nữ. Vì vậy tiểu thuyết vừa là bản bi ca của dòng lịch sử, nhưng cũng đồng thời là bản hùng ca về người phụ nữ nông thôn Trung Quốc đương thời.

Báu vật của đời do Trần Đình Hiến dịch, Huy Hoàng và NXB Văn học ấn hành. Ảnh: Huy Hoàng.

Phong cách riêng biệt

Về nghệ thuật viết, với một sử thi có dung lượng lớn như Báu vật của đời, Mạc Ngôn đã cho thấy khả năng kiểm soát mạch truyện đồ sộ với hàng chục nhân vật cũng như câu chuyện trải dài suốt một thế kỷ. Tại đó 9 người con thuộc thế hệ thứ hai của nhà Thượng Quan liên tục tản mác, chia lìa, nhưng rồi trong những cảnh huống có phần ngặt nghèo, họ đã trở về, quần tụ với nhau. Đây chính là những tình tiết mang đến sự bất ngờ, không thể đoán trước, giúp cho tác phẩm thêm phần thu hút.

Ngoài điều đó ra, Mạc Ngôn cũng đã đưa thành công những yếu tố đặc trưng Cao Mật vào tác phẩm này. Nếu năm 1938 Pearl S.Buck được trao giải Nobel Văn chương vì những “mô tả phong phú và chân thực về cuộc sống nông thôn Trung Hoa”, thì có thể nói Mạc Ngôn lại là người đi sâu hơn cả, cho thấy nhãn quan từ người bên trong nhìn đất nước mình.

Trong suốt văn nghiệp, ông đã mang những gì là Cao Mật nhất vào nhiều tác phẩm, từ rượu cao lương trong Cao lương đỏ đến nghệ thuật hát tang Miêu xoang trong Đàn hương hình... Báu vật của đời cũng không rời khỏi mạch chủ lưu này. Tại đây ta có thể thấy nhiều yếu tố độc đáo, trong trang phục, ẩm thực lẫn lời ăn tiếng nói thường ngày.

Ngoài điều đó ra, trong Diễn từ nhận giải Nobel Văn chương, ông cũng tiết lộ mình chịu ảnh hưởng của hai bậc thầy lớn là Williams Faulkner và Gabriel García Márquez. Do đó trong tác phẩm này không quá khó thấy đặc trưng của hai tên tuổi trên trong tác phẩm của ông, nhưng đã được điều chỉnh để tạo cho mình một phong cách riêng.

Với Faulkner, Mạc Ngôn cho thấy sự kế thừa khả năng đẩy đến cực hạn cốt truyện của mình. Ông không làm hồng hay êm dịu bớt chi tiết tang thương, thay vào đó chính những tình tiết gây sốc cũng như choáng váng - thứ độc giả còn bị ám ảnh cho đến sau cùng.

Ta thấy điều đó nhiều nhất trong những suy tưởng của nhân vật chính là con trai Kim Đồng độc nhất của nhà Thượng Quan, từ việc cậu mắc chứng luyến nhũ yếm thực không ăn được gì ngoài dòng sữa mẹ từ nhỏ đến lớn, cũng như mối quan hệ đặc biệt với Long Thanh Bình ở nông trường Thuồng Luồng trong giai đoạn bị quy là thành phần bóc lột xa xưa...

Còn với Márquez, bên cạnh yếu tố hiện thực được khai thác ấn tượng, nhà văn Trung Quốc cũng mang vào đây các đặc trưng kỳ ảo, siêu thực ẩn chứa nhiều ý nghĩa. Ta thấy điều đó trong những cơn mơ đầy ám ảnh của chính Kim Đồng, cũng như câu chuyện dân gian giờ được khoác lên lớp vỏ kỳ ảo. Tựu trung qua đó tất cả cho thấy những mất mát, đau thương của nhiều nhân vật, tạo sự ám ảnh mà không cần nhiều lời.

Bên cạnh những yếu tố trên, Mạc Ngôn cũng gây chú ý với đa dạng giọng kể, khi đau đớn, xót xa, khi châm biếm, giễu nhại. Càng về sau sách, càng đến gần hiện tại, cái cười đau đớn hiện diện nhiều hơn, cho thấy nỗi đau vẫn chưa nguôi ngoai mà lý do chính vẫn là lòng người chưa thể bình yên, vẫn còn xáo động với tham sân si, những thứ phù du cũng như trần tục.

Từ những điều trên, có thể thấy rằng, Báu vật của đời không chỉ là một tác phẩm dài rộng và giàu ý nghĩa, mà còn là một trong những tiểu thuyết mang đậm phong cách Mạc Ngôn trong việc kết hợp quá khứ - hiện tại - tương lai cũng như đan cài đặc trưng bản địa vào yếu tố hậu hiện đại thú vị, độc đáo.

Minh Anh