Thăm đường Thánh Mẫu nhớ Tuổi Ngọc

Đường Thánh Mẫu chỉ dài khoảng gần 1 cây số rưỡi, qua ngã tư Nghĩa Phát, ngã tư Sao Mai, ngã ba Chữ Đồng Tử, Vân Côi. Xóm anh Nguyễn ở là xóm đạo nằm trong hẻm Phú Lộc. Trong xóm chỉ vài nhà theo đạo Phật bao gồm nhà anh Nguyễn, không kể xóm người Nam gần đó. 

Người Công giáo sống trong xóm khắn khít với nhau, cùng sinh hoạt ở nhà thờ Xây Dựng. Nhà cửa cất san sát, hẻm có duy nhất một cây sung cao lớn ở nhà ông Thoát, che mát cả sân trước ngôi nhà ba gian. Ngoài trái ăn được, vỏ cây sung dùng đốt thành than, giã ra rồi hòa nước sền sệt để thoa trị vết phỏng. Nhớ có lần anh của Nguyễn ra cánh đồng gần đó chơi sau khi có người vừa đốt rác, lửa bên dưới còn cháy âm ỉ nhưng ai đó đã đổ rác mới lên, anh đạp trúng nên bị phỏng chân. Mẹ của Nguyễn phải xin vỏ cây sung nhà ông Thoát về chữa vết phỏng. 

Trong xóm có nhiều con nít cùng trang lứa nên trò chơi rất phong phú, nhất là cánh đồng ở gần đó có thể chơi đá banh, đánh khăng, bắn bi (bi lỗ, bi hầm, bi tam giác) hay đá cá, đá dế, thả diều, câu cá, câu ếch, bắn chim, bắn ổi xoài… Trung tâm ăn vặt trong xóm là trước dãy nhà ba căn chắn ngang cuối hẻm với đủ các món từ các loại chè, khô, khoai bắp...  Tết đến thì chơi đánh bài, bầu cua tôm cá hoặc theo người lớn xem nấu bánh chưng. Trung Thu làm lồng đèn, Noel xúm lại giúp làm hang đá lớn ở nhà thờ.  

Nhà thờ Chí Hòa - một trong bảy ngôi nhà thờ, tu viện xưa nhất đất Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn tọa lạc trên đường Thánh Mẫu xưa (nay thuộc khu đất số 149 đường Bành Văn Trân, TP.HCM). Ảnh: CTV

Giữa thập niên 1960, xe ngựa chở rau củ nông sản chạy lốc cốc mỗi ngày qua lại trên đường Lê Văn Duyệt từ Hóc Môn, Bà Quẹo về phía Sài Gòn. Trong hẻm cà phê Thăng Long (tên khác của hẻm Phú Lộc) chỉ có nhà trưởng ấp Nghĩa Hòa, ông Đinh Văn Thuấn là nhà xây. Quán cà phê Thăng Long trong xóm là nhà trệt, tường xây, lợp mái tôn, phía trước bán cà phê ở đầu hẻm và phía sau để ở có cửa thông ra hẻm. Thời đó một số nhà thích làm sân lộ thiên phía sau nhà có hồ chứa nước mưa. Từ đường Thánh Mẫu ra đường Lê Văn Duyệt, nếu quẹo trái ra phía ngã ba Ông Tạ và ngã tư Bảy Hiền, quẹo phải thì ra khu Hòa Hưng, Ngã Sáu rồi thẳng đến trung tâm Sài Gòn. Từ khu ba căn ra tiệm điện Nhật Quang có ngõ quẹo phải ra cánh đồng và khu vườn rau Lộc Hưng. Qua cánh đồng là cư xá Bắc Hải có lối vào từ đường Lê Văn Duyệt. Có thể đi qua các thửa ruộng của người dân đến khu Bắc Hải.

Nhà in báo Xây Dựng và tờ tuần san Tuổi Ngọc

Địa chỉ nổi bật nhất trong đường Thánh Mẫu mà cả Sài Gòn đều biết là nhà in - tòa soạn báo Xây Dựng, nơi từng in nhiều báo và tạp chí nổi tiếng miền Nam. Nhà thơ - ký giả Phạm Chu Sa viết trên Facebook về địa chỉ này khi nơi làm việc của ông, tuần san Tuổi Ngọc chuyển về đây năm 1973: “Trước 1975, đối diện nhà in Xây Dựng có quán cà phê Thăng Long với hàng chữ nổi bật dưới tên bảng hiệu: “20 năm danh tiếng”.

Nhà in Xây Dựng chủ yếu in nhật báo Xây Dựng nhưng cũng có in thêm một số tạp chí khác như Văn Học, Đối Diện, Tuổi Ngọc… Tạp chí Đối Diện do linh mục Chân Tín chủ biên nhưng thiên tả gần như công khai, nhiều lần bị chính quyền tịch thu và truy tố cùng với tạp chí Trình Bày do một số trí thức tên tuổi - cũng thiên tả - chủ biên. Khoảng giữa năm 1973, cảnh sát đột kích nhà in “hốt” tạp chí Đối Diện vừa in xong do nội dung có bài viết thiên tả lộ liễu hay sao đó. Đúng lúc tuần báo Tuổi Ngọc đang in nên bị “văng miểng”, cảnh sát hốt trọn tất cả ấn bản Đối Diện đã in và Tuổi Ngọc đang in!

Sau đó Tuổi Ngọc phải “di tản chiến thuật” sang nhà in báo Hòa Bình do linh mục Trần Du làm chủ nhiệm và người em Trần Hữu Quỳnh làm chủ bút. Linh mục Nguyễn Quang Lãm là chủ nhiệm kiêm chủ bút nhật báo Xây Dựng, viết báo với bút danh Thiên Hổ rất nổi tiếng. Ông rất có uy, chính quyền cũng ngại đụng tới ông. Nhưng nhà in của ông in báo thiên tả thì cảnh sát không nương tay.

Ông linh mục - nhà báo Thiên Hổ - Nguyễn Quang Lãm người cao lớn, da ngăm đen, chuyên mặc áo sơ mi ca rô ngắn tay, tự tay lái xe hơi đến tòa soạn. Bên cạnh nhà in là nhà nguyện nhỏ, mỗi sáng chủ nhật cha Lãm đến giảng đạo và làm phép giải tội cho các con chiên sống quanh đó”.

Nhà văn - họa sĩ Đinh Tiến Luyện (thư ký toà soạn tuần san Tuổi Ngọc trước 4.1975) vừa từ Mỹ về Việt Nam thực hiện triển lãm cá nhân đầu tiên “Một thời tuổi ngọc”, từ ngày 20 - 27.5.2026 tại TP.HCM. Ảnh: CTV

Bài viết từ năm 1973 của nhà văn Từ Kế Tường - cũng trong nhóm làm tờ Tuổi Ngọc - giúp hình dung chi tiết hơn: “Tòa soạn lúc bấy giờ mới dời về 9B/15 Thánh Mẫu. Một con đường nhỏ rẽ từ đường Lê Văn Duyệt nối dài. Hôm đầu tiên dong xe tìm địa chỉ này tôi tưởng như đi về một vùng xa xôi nào lắm. Con đường chạy hoài, giữa những thứ xe cộ chằng chịt nối đuôi nhau và bụi bặm mờ cả mắt. 9B/15 Thánh Mẫu. Tôi tìm ra nó giữa một cơn mưa nhỏ của buổi sáng.

Đứng ở đầu đường Thánh Mẫu có thể nhìn thấy rõ tấm bảng hiệu nhật báo Xây Dựng cao lêu nghêu nơi đầu cánh cổng sắt. Tấm bảng đã ngả màu tróc sơn, buồn thiu có lẽ từ ngày nhật báo này tự đình bản. Con đường nhỏ, tráng nhựa nhưng vẫn còn đầy ổ gà đọng nước. Bên tay mặt có quán cà phê Thăng Long, tay trái có nhà sách Ngọc Lan. Điều đặc biệt là chỉ một khoảng đường ngắn thôi nhưng có đến vài nhà làm kem. Đi qua những nơi ấy nhìn và nghe được tiếng động cơ quay xình xịch như một khu kỹ nghệ”. 

Ông tả bên trong: “Một căn phòng nhỏ bề ngang rộng hơn bề dài. Chia ra làm hai, một bên dành cho tòa soạn một tờ tuần báo khác. Bên còn lại, rộng hơn, kê được hai cái bàn dài lớn, ba chiếc ghế sa lông bọc nệm cao su. Một tủ sắt. Hai lối đi. Ba chiếc ghế ngồi có thành dựa. Đó là “giang sơn” mới của anh em Tuổi Ngọc: Duyên Anh, Đinh Tiến Luyện, Phạm Đình Thống, Từ Kế Tường. Nếu so sánh hai tòa soạn cũ và mới, 38 Phạm Ngũ Lão và 9B/15 Thánh Mẫu thì 9B/15 rộng rãi hơn, thoải mái hơn nhưng lại ở quá xa Sài Gòn, mỗi lần anh em muốn tới thăm cũng rất ngại. Vì thế nên tòa soạn thường vắng vẻ”. 

Tuy vậy, ông lạc quan: “Hy vọng đây là vùng đất tốt cho Tuổi Ngọc cắm dùi. Bên cạnh có quán cà phê Thăng Long đông khách. Những nhà làm kem ăn nên làm ra, Tuổi Ngọc sẽ “dựa hơi” mà cũng ăn nên làm ra chăng?... 9B/15 Thánh Mẫu. Tự nhiên cái địa chỉ đáng yêu này và mùa mưa mới kéo tôi về với Tuổi Ngọc để kịp ngày thổi tắt hai ngọn nến mừng sinh nhật đã trở thành một địa chỉ hoa” (bài Sinh nhật mùa mưa, tuần san Tuổi Ngọc số 104, ngày 31.5.1973).

Tòa soạn báo Tuổi Ngọc ở đó một thời gian ngắn rồi lại chuyển đi nơi khác.

Nhà in và tòa soạn báo Xây Dựng trong hẻm là kỷ niệm tuổi thơ với Nguyễn. Hồi nhỏ, anh thường qua đó hằng ngày xin mấy trang truyện tranh Superman và Spiderman (can lại từ truyện tranh gốc để đăng) mang về đọc. Khi tòa báo đóng cửa, phần giáp với các căn nhà ở hẻm Phú Lộc chuyển qua làm các lớp học vườn trẻ.

Những đổi thay

Đến giờ, sau gần năm mươi năm sống ở xứ người, Nguyễn vẫn nhớ như in những ngày sống trong hẻm này cho đến năm 1978 lúc rời xa đất nước. Tuy xóm đa số là người Bắc nhưng trong xóm có một khu người Nam vây tường chung quanh.

Trong khu này có gia đình bác Tốt dạy đàn guitar “mô-đẹc” (modern). Bác lập ra một ban nhạc trẻ với hai cậu con trai và thêm hai thanh niên cũng trong khu đó. Ban nhạc có đủ tay trống, guitar bass, guitar điện và organ. Trong xóm còn có ban kèn thổi đám ma do một người con nhà bà Chánh Năng làm trưởng ban, thu hút tới 6 thanh niên trong xóm gia nhập. Nghe nói sau này ban kèn còn qua Campuchia và Thái Lan hành nghề. Người duy nhất trong xóm có chút tiếng tăm về âm nhạc là anh Bảo Ngọc dạy guitar classic cho Nguyễn năm lớp 8 và 9. Trước năm 1975, có lần anh trình diễn một Recital ở Hội Việt Mỹ.  Hôm sau có bài báo với tựa đề: Bảo Ngọc - Tiếng đàn bật máu! nói về sự thành công của buổi diễn. Khi xong, đầu ngón tay phải gảy đàn của anh có ngón rướm máu.  

Trên cánh đồng gần vườn rau Lộc Hưng có một gia đình người gốc Hoa là chú Tỷ có nhiều ruộng nhất ở đây. Trên đồng người dân trồng rau, bí, mướp, đậu, khoai, rau thơm, ớt, sả cung cấp cho chợ Nghĩa Hòa, chợ Bắc Hải và chợ Ông Tạ.   

Dấu vết chiến tranh trước 1975 lan dần đến mọi nhà dù sống ở vùng đô thị. Nguyễn có người cậu ruột tên Hoài đi lính Việt Nam Cộng hòa và bị thương. Cậu mất một mắt và miểng đâm sâu dưới da, được xem là may mắn khi bao nhiêu thanh niên bỏ mạng. Cậu giải ngũ đi học lại, trở thành kỹ sư hóa học và làm cho hãng dầu hỏa Esson của Mỹ. Qua năm sau cậu được cấp một căn nhà khá đẹp ở Thủ Đức dành cho sĩ quan cao cấp. Cậu mua một chiếc xe Datsun lên thành phố mua gạo, mắm, đồ tạp hóa về bán thêm ở nhà. Sau này cậu và cả nhà ra nước ngoài. 

Những đứa bé ở đường Thánh Mẫu ngày xưa. Ảnh tư liệu 

Do có cha chết trận, Nguyễn được vào học trường Quốc gia Nghĩa tử dành cho con binh lính tử trận từ niên khóa 1973 - 1974. Trường nằm trên đường Võ Tánh (nay là Hoàng Văn Thụ) đoạn giữa ngã tư Bảy Hiền và Lăng Cha Cả. Trường có 3 phân hiệu: phổ thông, kỹ thuật và tổng hợp (kết hợp chương trình phổ thông, các môn kỹ thuật cho nam, các môn nữ công gia chánh cho nữ và các môn canh nông trồng trọt cho cả nam và nữ). Học sinh ở xa được nội trú. Nguyễn vào phân hiệu tổng hợp, lớp 6. Tháng 4.1975, trường đóng cửa sớm, công bố danh sách học sinh được phần thưởng lớp và phần thưởng toàn trường, trong đó Nguyễn được hạng nhì toàn trường. Nếu mọi chuyện suôn sẻ, phu nhân Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sẽ trao phần thưởng vào cuối tháng 5.1975. Nhưng chuyện đó đã không xảy ra.

Một hai năm sau ngày 30.4.1975, quán cà phê Thăng Long chuyển thành nơi sản xuất mì sợi khi gạo còn khan hiếm. Khi Nguyễn rời Việt Nam, nhà này vẫn còn sản xuất mì sợi. Chủ tiệm điện Nhật Quang đã ra nước ngoài sau 1975. Mẹ của Nguyễn để tránh đi vùng kinh tế mới (do chưa có việc làm) đã làm cho ông bà Quang Vinh khi tiệm Quang Vinh lớn như một siêu thị trên đường Cách Mạng Tháng Tám - cách ngã ba Ông Tạ chỉ độ hơn chục căn. Khi tiệm cà phê Thăng Long chuyển qua sản xuất mì sợi, bà cũng làm công cho tiệm này một thời gian.  

Sau năm 1975, sinh hoạt văn nghệ nhiều hơn nên ban nhạc nhà ông Tốt có đất dụng võ. Họ đàn hát nhiều bài trong các sinh hoạt thanh niên, nhớ nhất là những ca khúc như Guantanamera, Tình ca du mục, Trường Sơn Đông Trường Sơn Tây…

Khoảng thập niên 1990, Nguyễn trở về thăm lại xóm cũ. Mọi căn nhà trong hẻm Phú Lộc (nay là đường Phú Lộc) và đường Thánh Mẫu cũ bây giờ xây đẹp và cao hơn xưa nhưng có cảm giác bít bùng. Ai cũng xây nhà ra đến mép đường, không còn sân trước. Hàng xóm gần như ai ở nhà đó, không còn cởi mở như trước kia có giỗ chạp là mời nhau hoặc biếu chút đồ ăn. Nguyễn thấy thành phố phát triển tân tiến như những thành phố lớn của các nước văn minh. Điều chưa thay đổi là vẫn còn nhiều người chưa thoát khỏi cuộc sống nhọc nhằn, mọi thứ với họ vẫn xa hoa không với tới. 

Nguyễn có con trai nhỏ. Anh muốn đưa con về chơi để biết nhiều về quê hương, một quê hương đã khác nhưng là nơi anh từng gắn bó cả thời niên thiếu.

Phạm Công Luận