Carl Thayer: Nửa thế kỷ quan sát nhịp đập Việt Nam

Thay vì nhìn Việt Nam qua lăng kính ý thức hệ hạn hẹp, bằng một tình cảm gắn bó với Việt Nam đã kéo dài gần 60 năm, Carl Thayer sớm định hình một thế giới quan độc lập: Việt Nam là một quốc gia thống nhất, quyền tự quyết phải thuộc về người Việt. Sự tò mò của ông không dừng lại ở việc tìm hiểu “kẻ thù” là ai hay họ suy nghĩ gì, mà sâu sắc hơn, đó là nỗ lực thấu cảm để hóa giải những định kiến sai lầm từ sự can thiệp của nước ngoài. 

"Thầy giáo Tây" giữa lằn ranh khói lửa An Lộc

Hành trình của Carl Thayer với Việt Nam bắt đầu bằng sự tò mò của một trí thức trẻ tại Đại học Brown. Năm 1963, giữa những biến động chính trị dồn dập từ vụ ám sát các tổng thống đến sự leo thang quân sự của Mỹ, Thayer quyết định bỏ ngành hóa học chuyển sang khoa học chính trị.

Trước khi đến Sài Gòn, Thayer đã là một “nhà quan sát” từ xa qua những trang báo quốc tế và các nghiên cứu về Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Ghi khắc lập luận của GS. Hans Morgenthau rằng sự can thiệp của Mỹ là “phản tác dụng”, ông thôi thúc tìm đường đến Việt Nam không phải với tư cách binh sĩ, mà là một tình nguyện viên hòa bình.

Tháng 5.1967, Thayer gia nhập Cơ quan Chí nguyện Quốc tế (IVS). Sau khóa học tiếng Việt cấp tốc, ông bắt đầu cuộc sống của một thầy giáo trẻ tại trường trung học An Lộc, tỉnh Bình Long. Tại đây, chàng thanh niên Mỹ ngỡ ngàng trước cảnh học trò đồng loạt đứng dậy chào thầy và lóng ngóng với những dãy bàn dài song song cách ngăn sự tương tác mỗi cá nhân học trò. “Tôi vẫn nhớ kỷ niệm đẹp về những chuyến đi xe máy sáng sớm đi ăn bít tết bò và khoai tây chiên. Khi về Sài Gòn, lúc rảnh, tôi thường mặc cả với tài xế xe lam, gọi món ăn từ các quán vỉa hè. Đó là lúc tôi yêu thích phở, chả giò và nước mắm”, ông nhớ về sự gắn kết ít ỏi với đời sống bản địa, trong lần đầu đến Việt Nam. 

GS. Carl Thayer trong hội thảo về Biển Đông năm 2023. Ảnh: Ninh Hạ 

Bước ngoặt khốc liệt nhất đến vào Tết Mậu Thân 1968. Từ một thầy giáo, Thayer trở thành nhân chứng của cuộc di tản quy mô lớn. Ông bị kẹt giữa Sài Gòn, chứng kiến cảnh khói lửa. Khi tiếng súng lắng xuống, ông cùng đồng nghiệp IVS trực tiếp hỗ trợ người dân di dời đồ đạc đến các khu tái định cư. Trải nghiệm ấy khắc sâu vào lòng ông một bài học đắt giá: đằng sau những phân tích chính trị khô khan là nỗi đau thực chất của những con người bình thường.

Giữa năm 1968, khi giáo dục bị đình trệ bởi chiến sự, Thayer rời Việt Nam sang Botswana dạy học. Tại châu Phi, ông vẫn đều đặn đặt báo Sài Gòn qua đường bưu điện để dõi theo từng biến động ở quê hương thứ hai. 

Từ giảng đường Yale đến cầu nối ngoại giao tại Úc

Rời châu Phi, Thayer chuyển hóa trải nghiệm thực địa tại Sài Gòn thành nền tảng học thuật vững chắc. Ông đoạt học bổng thạc sĩ tại Đại học Yale, nơi ông đưa ra lựa chọn chiến lược: chuyên sâu khoa học chính trị và tiếng Việt. Tại đây, Thayer may mắn được Giáo sư Huỳnh Sanh Thông - dịch giả lừng danh với bản dịch Truyện Kiều, dẫn dắt.

Giáo sư Thông đã dạy cho Thayer tư duy cốt lõi: không thể hiểu thấu đáo Việt Nam chỉ qua lăng kính chính trị khô khan mà thiếu đi sự thấu cảm về thi ca và tâm hồn dân tộc. Những giờ học đọc Truyện Kiều đã giúp Thayer giải mã khuôn khổ tư duy và các “từ khóa” văn hóa của người Việt. Sau này, khả năng đọc hiểu sâu các ấn phẩm như báo Nhân Dân, Quân đội nhân dân hay tạp chí Cộng sản đã trở thành công cụ sắc bén giúp ông phân tích các quyết sách của Việt Nam từ bên trong.

Năm 1971, khi Mỹ rút quân và sự quan tâm học thuật với Đông Nam Á suy giảm, Thayer chuyển hướng sang Úc - nơi đang ưu ái cho phong trào nghiên cứu khu vực. Ông nhận học bổng tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Úc (ANU) dưới sự hướng dẫn của Robert J. O’Neill, tác giả cuốn sách về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Luận án của Thayer về nguồn gốc Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam không chỉ là công trình khoa học, mà là nỗ lực giải mã quá trình ra quyết định phức tạp của Đảng Lao động Việt Nam giai đoạn 1954 - 1960.

GS. Carl Thayer trong chuyến thực địa tại Nha Trang 2016. Ảnh: Ninh Hạ

Mối liên kết của Thayer bước sang trang mới thực tiễn hơn khi Úc công nhận nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào năm 1973. Là chuyên gia hiếm hoi am tường về Việt Nam, Thayer trở thành cầu nối quan trọng, vừa tham gia phong trào phản chiến vừa tư vấn cho chính phủ mới. Ông nhớ lại: “Tôi được Đại biện lâm thời Nguyễn Dy Niên đề nghị báo cáo về định hướng chính trị của truyền thông Úc” - một minh chứng cho sự tin cậy mà Việt Nam dành cho ông.

Sự nghiệp của Thayer tiếp tục gắn liền với những thời điểm lịch sử. Ngày đầu tiên ông nhận việc tại Học viện Quân sự Hoàng gia Duntroon (1979) cũng chính là ngày nổ ra cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Việt Nam. Cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh quốc gia sáng hôm đó đã định danh Carl Thayer như một tiếng nói chuyên gia hàng đầu có khả năng giải mã những biến động phức tạp của Việt Nam cho giới quân sự Úc.

Từ năm 1985, tại Học viện Lực lượng Quốc phòng Úc (ADFA), ông tiên phong đưa Việt Nam vào chương trình giảng dạy chính thức. Những chuyến thực địa từ năm 1981 giúp ông thiết lập mạng lưới sâu rộng với các học giả như GS. Đào Văn Tập, GS. Tương Lai và đặc biệt là cuộc phỏng vấn với Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch, mở ra cơ hội nghiên cứu về vấn đề Campuchia sau này, và trở thành quan sát viên Liên Hiệp Quốc tại đây năm 1993. 

Ngay cả khi nghỉ hưu vào năm 2010 với danh hiệu Giáo sư Danh dự (Emeritus Professor), Carl Thayer vẫn chưa dừng lại. Ông tiếp tục điều phối học thuật cho các sĩ quan cấp đại tá của Việt Nam và dành tâm huyết hướng dẫn thành công nhiều luận án tiến sĩ cho các học giả Việt Nam về Biển Đông, Tiểu vùng sông Mekong và ngoại giao công chúng.

Giải mã mạch ngầm chính trị từ kho lưu trữ và mạng lưới xuyên quốc gia 

Lợi thế giúp Carl Thayer có những hiểu biết sâu sắc về hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam không đến từ sự ngẫu nhiên, mà từ sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu khắt khe và những cơ hội lịch sử độc nhất.

Nền tảng quan trọng nhất được đặt tại Đại học Yale, nơi ông nghiên cứu lịch sử Việt Nam tiền thực dân và tham gia những cuộc tranh luận học thuật nảy lửa nhất thời Chiến tranh lạnh: Hồ Chí Minh là người cộng sản hay người theo chủ nghĩa dân tộc?  “Tôi đọc bốn cuốn tuyển tập gồm các bài phát biểu và các bài viết của Hồ Chí Minh và sử dụng nguồn tài liệu phong phú của Thư viện Sterling Memorial thuộc Đại học Yale”, Thayer giải thích cho quá trình xây dựng cái nhìn đa chiều, vượt khỏi những định kiến thông thường của phương Tây bấy giờ.

Một trong số nhiều hội thảo mà Carl Thayer tham gia tại Việt Nam. Ảnh: TLNV

Trong khi thế giới còn chia cắt, Thayer đã tận dụng tối đa những lợi thế từ nước Úc - nơi không hạn chế nhập khẩu các ấn phẩm cộng sản. Qua kênh Xunhasaba, ông đều đặn tiếp cận báo Nhân Dân, tạp chí Học Tập từ những năm 1954 - 1960. Việc đi sâu vào quá trình ra quyết định của Đảng Lao động giai đoạn này giúp ông nắm bắt được “mạch ngầm” chính sách của Việt Nam ngay cả khi internet chưa xuất hiện và các phiên họp chính trị còn rất kín kẽ.

Đặc biệt, Thayer sở hữu một mạng lưới quan hệ xuyên lục địa hiếm có. Ông xây dựng kết nối với các học giả kỳ cựu tại Mỹ từ năm 1974, thiết lập giao lưu với các nhà ngoại giao, du học sinh Việt Nam tại Úc từ rất lâu trước khi Mỹ bình thường hóa quan hệ. Giai đoạn sau 1980, ông tiếp tục mở rộng nhãn quan khi kết nối với các học giả tại Đông Nam Á, Trung Quốc, Nga am tường về Việt Nam. Sự tương tác này giúp ông hiểu rõ về sự phát triển của các hợp tác xã sản xuất nông nghiệp cấp thấp và cấp cao ở Việt Nam, cùng kế hoạch ba năm lần thứ nhất và kế hoạch năm năm lần thứ nhất của Việt Nam, ảnh hưởng từ Trung Quốc cũng như những tác động từ cải tổ của Liên Xô đến tiến trình Đổi mới năm 1986.

Chính sự kiên trì theo đuổi các nguồn tư liệu gốc, kết hợp với các cuộc thảo luận trực tiếp với những người trong cuộc, đã tạo nên một Carl Thayer với khả năng phân tích không dựa trên suy đoán, mà dựa trên một hệ thống dữ liệu được bồi đắp liên tục từ lịch sử đến hiện tại. Từ một người đi tìm lời giải về “đối thủ”, Carl Thayer trở thành một nhà học thuật tận tụy, dành cả sự nghiệp để thúc đẩy sự hiểu biết và hỗ trợ một Việt Nam đang trên hành trình phục hồi, vươn mình ra thế giới.  

Ninh Hạ thực hiện