Trời bảo, đất bảo, người bảo

Trời, đất bảo

Ở phạm vi Đông Nam Á, các trận lũ lụt và lở đất vừa qua đã gây ra cái chết của 1.347 người và làm gần 1.000 người mất tích ở ba nước Indonesia, Sri Lanka và Thái Lan, tính đến ngày 9.12. Các quan chức Indonesia còn cho biết lũ lụt và lở đất ở vùng Bắc Sumatra đã cuốn trôi hàng triệu mét khối gỗ do khai thác rừng bất hợp pháp. Các nhà hoạt động môi trường Indonesia nói: Đây không chỉ là thiên tai mà còn là nhân tai. Nạn phá rừng và phát triển thiếu kiểm soát đã tước mất sức kháng cự với thiên tai của vùng này. 

Còn ở nước ta, đợt lũ lớn bất thường ở Nam Trung bộ do mưa lớn kéo dài, cộng với xả lũ, phản ánh xu hướng thời tiết ngày càng cực đoan, khó lường. Quy luật lũ truyền thống đang thay đổi. Những hiện tượng khí hậu, thời tiết cực đoan mới là thông điệp của thiên nhiên, có thể coi là trời bảo.

Đêm 19.11.2025 lũ trên sông Dinh Ninh Hòa (Khánh Hòa) tại trạm Ninh Hòa lên tới 6,62m, cao hơn mức lũ lịch sử năm 1986, trở thành trận lũ lụt tồi tệ nhất trong lịch sử quan trắc. Ảnh: Báo Tiền Phong

Tiến sĩ Scott McDonald, giảng viên ngành Quản lý chuỗi cung ứng và logistics tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng tình trạng ngập lụt ở Việt Nam đang xảy ra nghiêm trọng hơn và thường xuyên hơn trên nhiều vùng miền. Khi bão nhiệt đới xuất hiện ngày càng dày đặc tại Đông Nam Á, một mức độ rủi ro hoàn toàn mới đang dần xuất hiện. Cơn bão Yagi năm 2024, một trong những thảm họa thiên tai nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại của Việt Nam, gây ra cái chết cho hơn 318 người và thiệt hại 3,3 tỷ USD, chỉ là khởi đầu cho xu hướng kéo dài sang 2025. Những thách thức then chốt trong hệ thống quản lý thiên tai của Việt Nam đã bộc lộ rõ. 

Để tăng cường khả năng ứng phó trước các hình thái lũ lụt ngày càng khốc liệt và phức tạp, TS. Scott McDonald cho rằng Việt Nam cần điều chỉnh cách tiếp cận theo hướng nền tảng hơn, bao gồm việc chuyển trọng tâm từ xử lý khi sự cố xảy ra sang ưu tiên cho các biện pháp chủ động phòng và tránh nhằm giảm thiểu rủi ro trước khi lũ đến.

Điều này đòi hỏi một loạt giải pháp phối hợp, trải rộng trên các lĩnh vực công nghệ, quản trị, sinh thái và hạ tầng. Ưu tiên đầu tiên là rà soát và điều chỉnh các quy trình vận hành hồ chứa. Thay vì phải xả nước khẩn cấp khi xảy ra sự cố, các cơ quan chức năng có thể áp dụng chiến lược quản lý nước chủ động, xả giảm dần mực nước hồ trước khi các cơ quan khí tượng dự báo bão đến. 

Công nghệ cũng sẽ giữ vai trò ngày càng then chốt trong việc tăng cường khả năng ứng phó. Các hệ thống cảnh báo sớm tiên tiến dựa trên trí tuệ nhân tạo có thể tích hợp dữ liệu mưa theo thời gian thực, mực nước hồ chứa và quỹ đạo bão để cung cấp cảnh báo sớm trước 48 - 72 giờ. Những hệ thống này cần được triển khai tới mọi cộng đồng dễ bị tổn thương, với nhiều kênh truyền tin khác nhau - từ điện thoại di động, loa phát thanh đến các đội ứng phó tại địa phương.

Cũng cần đầu tư phục hồi rừng đầu nguồn và các vùng đất ngập nước, vì chúng có khả năng tự nhiên hấp thụ và làm chậm dòng chảy; siết chặt quy hoạch sử dụng đất, kiên quyết không cho phép phát triển nhà ở tại các vùng rủi ro cao, đồng thời hỗ trợ di dời những cộng đồng dễ bị tổn thương đến khu vực an toàn hơn.

Cần xem xét thành lập một cơ quan quản lý rủi ro lũ lụt quốc gia có thẩm quyền ra quyết định, bảo đảm ưu tiên kiểm soát lũ trong điều kiện thời tiết cực đoan và đồng thời huy động các nguồn hỗ trợ quốc tế cho thích ứng khí hậu. Trước sự thay đổi trong quy luật vận hành của khí hậu, thời tiết, bão lũ, cần một chiến lược thống nhất, kịp thời ở cấp quốc gia.

Cần xem xét thành lập một cơ quan quản lý rủi ro lũ lụt quốc gia có thẩm quyền ra quyết định, bảo đảm ưu tiên kiểm soát lũ trong điều kiện thời tiết cực đoan và đồng thời huy động các nguồn hỗ trợ quốc tế cho thích ứng khí hậu. 

Nhìn lại nguyên nhân lũ ở Nam Trung bộ vừa qua, TS. Nguyễn Đính, chuyên gia thủy văn học, Viện Công nghệ môi trường giảm nhẹ thiên tai biến đổi khí hậu, cho rằng trên toàn bộ lưu vực sông Ba rộng khoảng 13.000 km² ở miền Trung nước ta hiện có tới 280 hồ chứa thủy lợi, thủy điện lớn nhỏ các loại với tổng dung tích chứa tới 1,6 tỷ m³ nhưng chỉ có 6 hồ có thiết kế cắt, giảm lũ với tổng dung tích 530 triệu m³. Thực tế là từ khi các hồ đập thủy điện trên hệ thống sông Ba được đưa vào khai thác, vùng hạ du sông Ba thuộc tỉnh Phú Yên trước đây (Đắk Lắk hiện nay) xảy ra nhiều đợt lũ lụt nghiêm trọng, đặc biệt lớn, thậm chí đạt, vượt giá trị đỉnh lũ lịch sử.

Đa phần các thủy điện trên sông Ba cũng như các tỉnh miền Trung được xây dựng chỉ với mục tiêu phát điện là chủ yếu, ít quan tâm tới việc cắt, giảm lũ cho hạ du. Nhất là các hồ đập thủy điện do chủ đầu tư tư nhân bỏ vốn. Trong đợt lũ lụt đặc biệt nghiêm trọng 17 - 19.11, thủy điện Sông Ba Hạ đã xả lũ lên tới 16.100m³/s - mức xả cao nhất từ khi đưa vào vận hành, thậm chí vượt cả các trận lũ năm 1993. Và hậu quả với dân cư ở hạ du đã rõ.

Mưa lũ cực đoan đang vượt qua mọi kịch bản về tần suất và dự báo trước đây, vì thế quy trình vận hành liên hồ chứa phải được cập nhật chứ không thể duy trì như trước. Và phải soát xét lại không chỉ ở cấp nhà máy hay hồ chứa (vận hành thế nào, xả lũ ra sao), mà ở cả cấp quy hoạch và cấp phép để quyết định những đơn vị nào được tồn tại, với những điều kiện nào, và đơn vị nào không được phép tiếp tục.  

Và người bảo

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thiên tai xảy ra trên cả nước từ đầu năm đến ngày 24.11.2025 đã làm 409 người chết và mất tích, 727 người bị thương; 3.714 nhà bị sập, đổ, trôi, 333.583 nhà bị hư hỏng, tốc mái; 553.417 ha lúa, hoa màu và 376.792 ha cây trồng khác bị ngập úng, thiệt hại; 50.237 gia súc, 6.965.439 gia cầm bị chết, cuốn trôi; 197.343 lồng bè và 58.946 ha thủy sản bị thiệt hại; 668.160 km đê, kè, kênh mương bị hư hại; 100,1 km bờ sông, bờ biển bị sạt lở; 744 km đường giao thông bị hư hại... Tổng thiệt hại ước tính trên 85.099 tỷ đồng.

Riêng trận lũ lịch sử 16 - 22.11 tại Nam Trung bộ một lần nữa cho thấy mức độ dễ bị tổn thương của nước ta trước các hiện tượng thời tiết cực đoan, đặc biệt là mưa lũ. 

Những thách thức then chốt trong hệ thống quản lý thiên tai của Việt Nam đã bộc lộ rõ. Trong ảnh: sau những đợt lũ lớn liên tiếp cuối tháng 10 đầu tháng 11.2025, gần 90 tấn gỗ tươi, củi mục đã trôi dạt về các lòng hồ thủy điện, thủy lợi tại thành phố Huế. Ảnh: Vi Thảo

Lũ lụt ở Nam Trung bộ đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho hệ thống giao thông. Hàng chục tuyến quốc lộ và tỉnh lộ bị ngập, sạt lở, nhiều đoạn đường sắt bị cuốn trôi, khiến giao thông tê liệt và việc cứu trợ gặp khó khăn. Tuyến đường sắt Bắc - Nam qua vùng lũ bị cuốn trôi nền đường tại 61 điểm. 

Tổng thiệt hại kinh tế theo ước lượng sơ khởi khoảng 13.078 tỷ đồng.

Cho đến đầu tháng 12, theo Báo Tuổi Trẻ online (7.12.2025), tại xóm Bãi Điều (xã Sơn Hòa, tỉnh Đắk Lắk), nơi gần với cửa xả lũ của nhà máy thủy điện Sông Ba Hạ, cảnh tượng tan hoang vẫn còn như khi trận lũ mới xảy ra. Đường đi nham nhở, bờ ruộng biến mất, nhiều căn nhà đứng vững cả chục năm giờ chỉ còn trơ nền đất bị khoét sâu.

Trận lũ kinh hoàng này đã nhấn chìm 4.038 căn nhà chỉ riêng ở xã Sơn Hòa, khiến 507 nhà sập, hư hỏng, trong đó có 38 căn sập hoàn toàn. Theo UBND xã, tổng thiệt hại về nhà cửa, thiết bị và tài sản hơn 500 tỷ đồng. Đó là chỉ ở một xã của tỉnh Phú Yên cũ. 

Như những quả bom nước treo trên đầu người dân ở hạ du, qua thực tế nhiều năm qua và đặc biệt năm nay, thủy điện cần được xem là nguồn nguy hiểm cao độ (tương tự nhà máy điện hạt nhân) và phải được quản trị một cách chặt chẽ, khoa học, trong tổng thể hệ thống hạ tầng liên quan đến an ninh quốc gia chứ không thể quản trị manh mún theo kiểu một con sông trên đó có nhiều thủy điện mà mỗi tỉnh quản lý một ít thay vì một cơ quan quản trị thống nhất và chịu trách nhiệm toàn bộ một con sông.

Tính đến ngày 25.11, mưa lũ ở Nam Trung bộ đã khiến 108 người chết và mất tích (98 người chết, 10 người mất tích), hàng chục người khác bị thương. Về nhà ở, có 413 ngôi nhà bị sập, 2.063 nhà bị hư hỏng, 202.567 nhà bị ngập. Tổng cộng có 82.000 ha lúa, hoa màu, hơn 117.000 ha cây trồng lâu năm, 1.157 ha nuôi trồng thủy sản bị thiệt hại và hơn 3,3 triệu gia súc, gia cầm bị chết, bị lũ cuốn trôi.

Nếu người chết (và cả người sống sót) có thể nói, họ sẽ bảo: Không thể dùng điệp khúc “xả lũ đúng quy trình” để lẩn tránh trách nhiệm. Mỗi năm, các nhà máy thủy điện thu lợi hàng trăm tỷ đồng. Còn người dân ở hạ du - những người sống ngay dưới chân đập - lại mất nhà, mất trắng tài sản, mất người thân chỉ sau một đêm. Không chỉ dân, hàng loạt công trình công cộng như đường sá, cầu cống cũng bị phá hủy. 

Như những quả bom nước treo trên đầu người dân ở hạ du, qua thực tế nhiều năm qua và đặc biệt năm nay, thủy điện cần được xem là nguồn nguy hiểm cao độ (tương tự nhà máy điện hạt nhân) và phải được quản trị một cách chặt chẽ, khoa học, trong tổng thể hệ thống hạ tầng liên quan đến an ninh quốc gia chứ không thể quản trị manh mún theo kiểu một con sông trên đó có nhiều thủy điện mà mỗi tỉnh quản lý một ít thay vì một cơ quan quản trị thống nhất và chịu trách nhiệm toàn bộ một con sông. Sự quản trị thống nhất con sông đó cũng không chỉ tập trung vào việc tích nước để phát điện hay xả lũ để giữ hồ mà phải bao gồm từ quản lý rừng đầu nguồn, giữ gìn hệ sinh thái cả lưu vực sông, cho đến quy hoạch vùng thoát lũ ở hạ du và cửa sông.   

Cũng không thể dùng lập luận “xả lũ đúng quy trình” để né tránh việc soát xét lại toàn bộ quy hoạch hệ thống thuỷ điện, nhất là thủy điện nhỏ, trên các con sông, đặc biệt là ở miền Trung nước ta; xem xét lại quy định về vận hành liên hồ chứa, về xả lũ, về bảo đảm an toàn tính mạng và tài sản người dân, khi thiệt hại về nhân mạng và tài sản người dân đã quá rõ ràng và quá nặng nề. 

Qua một mùa lũ, bao giờ người dân gượng dậy được?  

Đoàn Khắc Xuyên