Món quà của Ngô Viết Thụ: Những kiệt tác kiến trúc hiện đại cho xứ sở

Kiến trúc của KTS. Thụ chịu ảnh hưởng từ nền giáo dục tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Quốc gia tại Paris, nơi ông tốt nghiệp năm 1955. Thật thú vị khi Vann Molyvann - kiến trúc sư hàng đầu của Campuchia giữa thế kỷ XX - cũng sinh năm 1926 và theo học École Supérieure des Beaux-Arts cùng thời với KTS. Thụ.

Ngoài những thử nghiệm với kiến trúc hiện đại, ngôi trường này còn mang đến cho ông nền tảng cổ điển, tập trung vào phong cách mỹ thuật Tân cổ điển Beaux-Arts của Pháp. Vì thế, trong nhiều công trình, ông thường thể hiện sự trang trọng qua bố cục đối xứng hoặc gần đối xứng. Những đặc điểm khác của Beaux-Arts trong kiến trúc của KTS. Thụ bao gồm hệ thống không gian mang tính thứ bậc rõ rệt: từ bậc thang lớn, tiền sảnh uy nghi, các không gian chính nối tiếp từ sảnh, cho đến những không gian tiện ích ở cuối. Điều này đặc biệt rõ nét trong công trình Dinh Độc Lập mới. 

Các công trình Beaux-Arts cũng thường có phần chân đế hoặc tầng trệt được xử lý thô mộc, và đây chính là đặc điểm của Dinh Độc Lập cũng như nhiều thiết kế khác của KTS. Thụ, bao gồm tòa nhà chính của Đại học Nông Lâm tại Thủ Đức.

KTS. Ngô Viết Thụ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tuổi thơ và nền giáo dục ban đầu trong môi trường văn hóa truyền thống Việt Nam: âm nhạc, thi ca, mỹ thuật và kiến trúc. Ký ức về kiến trúc truyền thống đã trở thành hành trang quý giá, giúp ông trong quá trình học tập tại đại học, cũng như khi phụng sự đất nước với vai trò kiến trúc sư. Điều này thể hiện rõ nhất qua tính biểu tượng trong các thiết kế mặt đứng và cách tổ chức không gian mang tính thứ bậc trong những công trình ông sáng tác.

KTS. Thụ đã tận dụng cơ hội để khẳng định tài năng bằng việc tham gia cuộc thi thiết kế thường niên Grand Prix de Rome - giải thưởng danh giá nhất trong thế giới kiến trúc từ thế kỷ XVIII đến XX. Ông đoạt giải nhất năm 1955, năm cuối cùng tại École Supérieure des Beaux-Arts, và nhờ đó có ba năm lưu trú được tài trợ tại Hàn lâm viện Pháp ở Villa Medicis - Rome, để nghiên cứu về kiến trúc và quy hoạch đô thị.

Trong thời gian nghiên cứu tại Rome, ông đã xây dựng một đồ án quy hoạch tổng thể cho khu vực nối liền hai cực Chợ Lớn và Sài Gòn. Vào thời điểm đó, khu vực này còn thưa thớt dân cư và ít phát triển, cho phép hình thành một dải kéo dài gồm các công trình thương mại và hành chính, bao quanh bởi những mảng xanh rộng lớn. Đồ án mang tên “Liên đô thị Sài Gòn -  Chợ Lớn” được KTS. Thụ công bố khi trở về Việt Nam năm 1959 và trình lên Tổng thống Ngô Đình Diệm cùng chính phủ. Tuy nhiên, do áp lực thời chiến, kế hoạch không được triển khai, và khu vực này sau đó phát triển dần dần một cách tự phát.

Ngô Viết Thụ là kiến trúc sư châu Á duy nhất từng được Chính phủ Pháp trao giải Grand Prix de Rome. Khi rà soát danh sách các giải thưởng qua nhiều thế kỷ, chỉ có tên ông xuất hiện trong số những người đoạt giải. Sau đó, ở tuổi 36, ông trở thành kiến trúc sư châu Á đầu tiên được Viện Kiến trúc Hoa Kỳ trao tặng danh hiệu Viện sĩ danh dự vào năm 1962. Điều này diễn ra trước cả khi ông thiết kế kiệt tác Dinh Độc Lập cùng năm. Danh tiếng của ông đã được khẳng định từ trước nhờ hai dự án hợp tác với phía Mỹ đầu thập niên 1960: Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử Đà Lạt và Đại học Y khoa tại Chợ Lớn.

Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử tại Đà Lạt được thiết kế để đặt một lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu nhỏ, chủ yếu phục vụ cho việc sản xuất đồng vị phóng xạ y học và nông nghiệp. Ủy ban Năng lượng Nguyên tử Hoa Kỳ đã sắp xếp việc thuê và lắp đặt lò phản ứng này thông qua một nhà thầu Mỹ tại Đà Lạt, với thiết kế tiêu chuẩn dạng hộp cho khu vực lò và các không gian phụ trợ. Vì công trình nằm ở vị trí nổi bật tại Đà Lạt và sẽ là lò phản ứng đầu tiên ở Đông Nam Á, mang lại uy tín cho Việt Nam, nên năm 1960 Chính phủ Việt Nam Cộng hòa mời KTS. Ngô Viết Thụ cải thiện thiết kế. 

Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử Đà Lạt (nguồn: Lawrence Livermore National Laboratory Report TR-227253, Public Domain)

Khối nhà hình tròn bao quanh lò phản ứng được cho là mô phỏng hình ảnh nguyên tử, với các trụ ốp tường bố trí vòng quanh chu vi tượng trưng cho electron. Kỹ năng quy hoạch của KTS. Thụ đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thiết kế. Các không gian phụ trợ và phòng thí nghiệm được bố trí thành vòng bao quanh khối lò, tạo môi trường làm việc thuận lợi hơn cho các nhà khoa học và kỹ thuật viên. Quần thể công trình hòa hợp với cảnh quan thiên nhiên. Cách tổ chức không gian phụ trợ cũng giúp giảm bớt khối tích bao che lò phản ứng và tạo cảm giác thân thiện cho khách tham quan.

Chính phủ Việt Nam Cộng hòa cũng sớm có kế hoạch thành lập một trường đại học y khoa, và phía Hoa Kỳ đã đề nghị hỗ trợ dự án này. Khu đất xây dựng ngày nay là Đại học Y Dược TP.HCM, thuộc khu vực Chợ Lớn. Việc thiết kế và xây dựng được tài trợ 50% bởi Chính phủ Việt Nam Cộng hòa và 50% bởi Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), với sự hỗ trợ của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ. USAID đã thuê công ty thiết kế y tế hàng đầu của Mỹ là Smith, Hinchman and Grylls để lập chương trình và quy hoạch tổng thể cho cơ sở mới. Kiến trúc sư Mỹ cũng chịu trách nhiệm lập hồ sơ thiết kế thi công và giám sát xây dựng.

Đại học Y Dược (nguồn: © Alexandre Garel)

Chính phủ Việt Nam Cộng hòa đặc biệt quan tâm công trình mới phải thích ứng với khí hậu nhiệt đới và phản ánh văn hóa Việt Nam. Lúc đó, KTS. Ngô Viết Thụ đang điều hành Văn phòng Tư vấn Kiến trúc và Chỉnh trang Lãnh thổ, trực thuộc Phủ Tổng thống, nên việc ông được chỉ định làm kiến trúc sư trưởng của nhóm gồm năm kiến trúc sư danh tiếng (Ngô Viết Thụ, Trần Văn Tải, Bùi Quang Hanh, Lê Văn Lắm, Nguyễn Mỹ Lộc) để phối hợp với phía Mỹ và các nhà tài trợ là điều tự nhiên.

Quần thể liên kết gồm bốn tòa nhà đã hòa nhập trong một ngôn ngữ chung của kiến trúc hiện đại Việt Nam phong phú, nhưng mỗi công trình vẫn giữ được bản sắc riêng. Nhóm thiết kế của KTS. Ngô Viết Thụ đã vận dụng nhiều kỹ thuật bố cục truyền thống Việt Nam, bao gồm kết cấu tường hai lớp và nhiều dạng lam chắn nắng khác nhau để đảm bảo thông gió và chiếu sáng tự nhiên. Các lam chắn nắng thẳng đứng được sử dụng ở mặt sau của các giảng đường.

Các lam chắn nắng đục lỗ được đúc sẵn bằng bê tông, lặp lại nhiều lần nhưng với nhiều cấu hình khác nhau. Hiệu ứng trên hầu hết các mặt đứng của công trình là sự “ren lưới” tinh tế nhờ hoa văn phức tạp của các lam chắn nắng. Những chi tiết bê tông đúc sẵn này đã tồn tại tốt qua nhiều thập kỷ, minh chứng cho năng lực và kỹ thuật đúc sẵn của Việt Nam. Quần thể này thực sự là một kiệt tác của quy hoạch và kiến trúc hiện đại Việt Nam.

Cả Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử Đà Lạt và Đại học Y Dược đều là những kiệt tác xứng đáng với danh hiệu Viện sĩ danh dự mà Viện Kiến trúc Hoa Kỳ trao tặng KTS. Ngô Viết Thụ năm 1962. Chất lượng và tinh thần hợp tác trong các dự án này đã được chính những kiến trúc sư và chuyên gia Mỹ tham gia cùng ông xác nhận.

Năm 1873, thực dân Pháp tại Nam Kỳ đã xây dựng Dinh Thống đốc ở Sài Gòn nhằm phô trương sự “ưu việt” về văn hóa và quản trị. Công trình được thiết kế theo phong cách Beaux-Arts hậu Baroque, với những phòng nghi lễ rộng lớn, xa hoa. Đến thập niên 1920, dinh này được đổi tên thành Dinh Norodom. Từ năm 1945 đến 1954, nơi đây là trụ sở của Cao ủy Pháp, trước khi được bàn giao cho nước Việt Nam Cộng hòa mới thành lập. Tổng thống Ngô Đình Diệm đã đổi tên công trình thành Dinh Độc Lập và sử dụng cho đến năm 1962. 

Ngày 27.2.1962, Dinh bị oanh tạc bởi hai phi công của không quân Việt Nam Cộng hòa trong một cuộc đảo chính nhằm lật đổ Tổng thống, khiến toàn bộ cánh nhà tây bắc bị phá hủy. Chính phủ quyết định phải sửa chữa ngay lập tức. Việc sửa chữa được khởi công, nhưng sau khi nền móng mới được xây xong mới thấy là các kết cấu cũ không thể kết nối với kết cấu mới và chi phí sửa chữa tăng lên quá cao, nên cuối cùng Tổng thống quyết định Dinh sẽ được phá bỏ hoàn toàn để xây dựng lại.

Chính quyền Ngô Đình Diệm đã tổ chức một quy trình thảo luận về thiết kế thay thế, với yêu cầu tận dụng nền móng cũ để tiết kiệm kinh phí. Vì thế, tất cả các phương án đều có hình khối và kích thước cơ bản giống nhau, đối xứng, mang tính trang trọng. Thực tế, lời mời gọi thiết kế tập trung vào việc “vẽ lại mặt đứng” của Dinh Độc Lập. 

Phương án kiến trúc của Ngô Viết Thụ cho Dinh Độc Lập, 1962 

Có 15 kiến trúc sư được mời nộp phương án thiết kế, trong đó 7 phác thảo cuối cùng, bao gồm phác thảo của KTS. Ngô Viết Thụ, được xem xét. Tất cả những kiến trúc sư này đều từng thiết kế vài công trình hiện đại tại Sài Gòn. Tuy nhiên, như ta thường thấy, họ đều cố gắng đoán định tâm lý và quan điểm của người quyết định cuối cùng - Tổng thống Diệm. Phần lớn cho rằng ông là người bảo thủ, chịu ảnh hưởng văn hóa Pháp, nên hầu hết các kiến trúc sư, ngoại trừ Ngô Viết Thụ, đã chọn phong cách Tân cổ điển, phong cách Đông Dương kết hợp Beaux-Arts Pháp với trang trí Á Đông, hoặc phong cách truyền thống Việt Nam.

Điều trở nên rõ ràng là Tổng thống Ngô Đình Diệm cùng các bộ trưởng đã nhận ra rằng công trình mới này sẽ là biểu tượng cho nước Việt Nam Cộng hòa. Vì thế, nó phải thể hiện hình ảnh một quốc gia đang bước vào thời đại công nghiệp và hiện đại hóa, mà kiến trúc hiện đại chính là ngôn ngữ của thời đại ấy. Do đó, các phương án Tân cổ điển hay phong cách Đông Dương - vốn gợi lại văn hóa thực dân Pháp lấn át văn hóa Việt - đều không phù hợp.

Sau khi tham khảo ý kiến các bộ trưởng, Tổng thống Diệm đã chọn thiết kế hiện đại của KTS. Ngô Viết Thụ. Là kiến trúc sư hiện đại tiêu biểu nhất của Việt Nam, phương án của ông kết hợp đường nét hiện đại với bản sắc Việt Nam một cách tinh tế. 

Quyết định này mang tính bước ngoặt: nó tượng trưng cho sự đoạn tuyệt hoàn toàn với quá khứ thuộc địa, đồng thời mở ra một tương lai hiện đại cho đất nước trong thời đại công nghiệp. Quan trọng hơn, nó khẳng định rằng văn hóa miền Nam Việt Nam đã thực sự tiếp nhận tinh thần hiện đại và chủ nghĩa hiện đại.

Ngô Viết Thụ chính là kiến trúc sư Việt Nam đúng thời điểm để đảm nhận trọng trách này và kiến tạo Dinh Độc Lập mới. Ông từng nói rằng kiến trúc hiện đại phải kết hợp tinh thần phương Đông, quy luật cân bằng tự nhiên, sự hài hòa với thiên nhiên cùng với quan niệm phương Tây về tỷ lệ vàng, kỹ thuật, và sự hài hòa giữa khối tích và tỷ lệ. Tất cả những điều đó được thể hiện trong phương án được phê duyệt và trong Dinh Độc Lập còn hiện hữu ngày nay, cũng như trong mọi công trình ông đã hoàn thành.

Mặt tiền Dinh Độc Lập mới (nguồn: © Alexandre Garel)

Bố cục tổng thể của Dinh Độc Lập đơn giản và rõ ràng, nhưng khách tham quan vẫn cảm nhận sâu sắc văn hóa Việt Nam qua cách tổ chức không gian mang tính thứ bậc, sự mở rộng ra cảnh quan xanh xung quanh, các chi tiết kiến trúc hiện đại lấy cảm hứng từ nghệ thuật và họa tiết Việt, cùng môi trường thân thiện với ánh sáng và thông gió tự nhiên.

Dù là một công trình hiện đại, nó vẫn tôn vinh văn hóa Việt qua các phù điêu đặt dưới cửa sổ ở hai cánh của Dinh. Những phù điêu này thể hiện các đề tài truyền thống như rồng, hổ, phượng hoàng, tạo nên lớp hoa văn trang trí trong tổng thể. Tường móng bằng đá chẻ và lớp ốp đá thô ở một số phần tầng trệt càng làm tăng thêm chiều sâu. Sự phức hợp trong bố cục đem lại cảm giác phong phú, cổ điển, nhưng toàn bộ công trình vẫn giữ trọn vẹn tinh thần hiện đại.

Hậu diện Dinh Độc Lập (nguồn: © Alexandre Garel) 

Đặc điểm nổi bật nhất của mặt tiền là hệ thống chắn nắng cao hai tầng, gồm những trụ bê tông đúc sẵn, tạo hình trừu tượng (dạng tứ diện) gợi hình ảnh đốt cây tre - một tham chiếu rõ nét đến văn hóa Việt Nam. Nhà điêu khắc Nguyễn Văn Thế đã thiết kế các trụ điêu khắc này phối hợp cùng KTS. Ngô Viết Thụ. Các ký tự tượng hình chữ Hán của Trung Hoa và chữ Nôm cổ của Việt Nam cũng được đưa vào bố cục mặt đứng. Sự thích ứng này với khí hậu và văn hóa Việt Nam đã định hình bản sắc Việt cho công trình.

Hệ thống chắn nắng cùng các khe thông gió trên mặt đứng giúp không gian bên trong luôn mát mẻ mà hầu như không cần đến điều hòa. Các cửa sổ thép cao, hẹp, đặt ngay sau lớp brise-soleil có thể xoay dọc để điều chỉnh luồng gió. Nội thất của các phòng nghi lễ và phòng chính thức mang phong cách hiện đại tinh tế, với đồ nội thất được thiết kế riêng, mỗi phòng mang một phong cách hiện đại khác biệt.

Dinh Độc Lập vẫn là công trình quan trọng nhất ở miền Nam, bởi nó tượng trưng cho lựa chọn thoát khỏi ách thực dân để trở thành một quốc gia hiện đại. Kiến trúc hiện đại của dinh khẳng định rằng Việt Nam đã quyết định rời bỏ thời kỳ nông nghiệp để bước vào thời đại công nghiệp, đồng thời vẫn giữ được bản sắc văn hóa Việt.

Các kiến trúc sư và sinh viên Việt Nam - những người đã định hình kỹ thuật và ngôn ngữ kiến trúc hiện đại Việt Nam từ thập niên 1950 - đều chịu ảnh hưởng sâu sắc từ KTS. Ngô Viết Thụ. Ông đã tinh luyện ngôn ngữ hiện đại thành những kiệt tác kiến trúc và giới thiệu chúng ra thế giới. Chính những kiệt tác này đã tạo động lực cho sự phát triển tiếp nối của kiến trúc hiện đại Việt Nam, dẫn đến việc người dân tiếp nhận và phổ biến nó trong kiến trúc nhà phố, biệt thự mà ta thấy khắp đất nước ngày nay.

Mel Schenck (Kiến trúc sư và nhà sử học kiến trúc người Mỹ, nhập cư và sống ở TP.HCM từ năm 2005; tác giả cuốn sách Kiến trúc Hiện đại miền Nam Việt Nam: Chủ nghĩa Hiện đại bản địa giữa thế kỷ, 2020).