Thiếu công nghệ lõi, mọi ngành “chiến lược” chỉ là “lâu đài trên cát”

Cuộc trò chuyện thẳng thắn của Người Đô Thị với ông Lê Bảo Quốc - CEO Công ty CP Công nghệ Welgun, một doanh nghiệp sở hữu nhiều bằng sáng chế tại Việt Nam và Mỹ - đã hé lộ những góc nhìn trực diện về cuộc “sinh tồn” của khối doanh nghiệp công nghệ tư nhân.

CEO Lê Bảo Quốc. Ảnh: Quốc Ngọc

Nhìn lại bức tranh kinh tế Việt Nam những năm gần đây, ông đánh giá thế nào về các chính sách dành cho doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs)?

Khoảng 10 năm trở lại đây, dường như chúng ta chỉ tập trung nhắc đến các doanh nghiệp lớn mà quên mất vai trò nền tảng của SMEs. Đây là khối doanh nghiệp có đặc tính rất hay là gắn liền với địa phương, xuất phát từ đời sống đi ra, sử dụng nguồn lực và tạo công ăn việc làm trực tiếp cho địa phương đó. Từ những nền tảng nhỏ, họ mới tích góp, vươn lên thành tập đoàn lớn. Đáng mừng là thời gian gần đây chính quyền đã làm tốt việc dọn dẹp thị trường, siết chặt quản lý hàng gian, hàng giả, hàng kém chất lượng và an toàn thực phẩm. Khi hàng giả không còn đất sống, thị trường minh bạch hơn thì doanh nghiệp làm ăn chân chính mới có đầu ra để phát triển sản xuất. 

Song đó mới chỉ là điều kiện cần.

Vấn đề cốt tử hiện nằm ở chính sách thương mại điện tử xuyên biên giới. Mỗi ngày có hàng chục tấn hàng hóa bay thẳng từ Trung Quốc về Việt Nam, giao dịch qua các nền tảng như Shopee, Taobao, AliExpress... Sự vô lý nằm ở chỗ doanh nghiệp trong nước nhập khẩu chính ngạch phải qua đủ các khâu kiểm tra thì mới được thông quan, trong khi hàng bưu kiện nhỏ qua các nền tảng thương mại điện tử lại đi thẳng từ kho nước ngoài đến tay người tiêu dùng Việt. Điều này phá vỡ hoàn toàn hàng rào kỹ thuật bảo vệ sản xuất trong nước. Nó không chỉ “giết chết” ngành sản xuất mà các doanh nghiệp thương mại, phân phối cũng mất đi mạng lưới truyền thống.

Nhận diện được nguy cơ đó nhưng vì sao chúng ta vẫn loay hoay? Phải chăng vì tư duy thích “đi tắt đón đầu” bằng các công nghệ bề nổi đang lấn át việc đầu tư cho nền tảng cốt lõi?

Muốn xem kinh tế tư nhân là chiến lược phát triển thì phải nói đến sản xuất và chế tạo. Việc đầu tư cho R&D không thể chấp nhận tư duy “đi tắt đón đầu” hay chỉ đi theo bề nổi là triển khai ứng dụng. Lịch sử các cường quốc kinh tế châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đều chứng minh họ phải đi từ việc làm chủ nền tảng khoa học cơ bản lõi như cơ khí, điện tử, hóa học, luyện kim, công nghệ vật liệu.

Chúng ta hay dùng những từ đao to búa lớn như “công nghệ cao”, “công nghệ chiến lược” và gán cho nó nào là trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT) hay drone, nhưng lại bỏ quên các ngành cốt yếu. Ngay cả Mỹ, người ta cũng chỉ dùng khái niệm “công nghệ trọng yếu và mới nổi” (critical and emerging technology) đối với các ngành nền tảng mà nếu không tự chủ được thì nền kinh tế sẽ bị phụ thuộc hoàn toàn. Nếu giáo dục và nghiên cứu cứ mải miết đi lạc hướng thì như giáo sư Hoàng Tụy từng nói “cố gắng đi nhanh sẽ càng lạc xa”.

Đội ngũ dự án BMS4car nhận giải Univentures 2025 với khoản tài trợ 25.000 USD nhằm hoàn thiện sản phẩm. Ảnh: WF

Đầu tư cho công nghệ là con đường rủi ro cao nhưng nếu cứ sợ sai, sợ thất thoát thì làm sao có cơ chế sandbox (khung thể chế thử nghiệm) cho R&D. Đối với vấn đề này ông có gợi ý gì từ kinh nghiệm quốc tế?

Hãy nhìn cách chính phủ Trung Quốc hay Hàn Quốc nuôi dưỡng doanh nghiệp công nghệ của họ. Lấy ví dụ công ty sản xuất màn hình BOE của Trung Quốc. Từ một xưởng nhỏ, họ được chính phủ rót tiền mua lại mảng nghiên cứu màn hình LCD của nước ngoài. Khi mang về BOE vận hành lỗ liên tục nhưng chính phủ vẫn kiên nhẫn làm “bệ đỡ”, chấp nhận sai, tiếp tục rót tiền cho họ nghiên cứu lên công nghệ OLED. Đến nay BOE đã đủ sức cung ứng màn hình cho Apple, cạnh tranh sòng phẳng với Samsung, LG.

Ở Hàn Quốc và Trung Quốc, trong giai đoạn đầu khởi nghiệp, các doanh nghiệp công nghệ nội địa luôn được ưu tiên tuyệt đối trong hoạt động mua sắm, chi tiêu công của nhà nước, đơn cử như các gói lắp đặt camera giám sát, thiết bị điện... Đó là “chiếc phao” ban đầu để họ không bị chết chìm. Còn ở ta, có những doanh nghiệp tiên phong sản xuất thiết bị điện thay thế hàng nhập khẩu nhưng lại vướng vòng lao lý vì những quy định chưa phù hợp…

Công ty của ông hiện sở hữu 6 bằng sáng chế hoặc đơn đăng ký sáng chế tại Việt Nam và Hoa Kỳ trong lĩnh vực gia nhiệt, điện tử công suất. Với hồ sơ năng lực đó, việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ từ các nghị quyết đặc thù cho TP.HCM hay Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hẳn sẽ thuận lợi?

Ý chí của các nghị quyết là rất tốt, thể hiện tư duy chuyển từ “kiểm soát” sang “đồng hành, hỗ trợ”. Nhưng thực thi ở cấp cơ sở lại là câu chuyện gây hụt hẫng. Đơn cử, giải pháp máy hàn ống đồng dùng pin cầm tay, một trong những ứng dụng công nghệ gia nhiệt của chúng tôi, đoạt giải nhất vòng tăng tốc của chương trình do Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM chủ trì. Chúng tôi được hứa hẹn tài trợ 400 triệu đồng để thương mại hóa nhưng nhiều tháng đã trôi qua vẫn “bặt vô âm tín”.

Hoặc khi liên hệ để xin công nhận Welgun là “doanh nghiệp đổi mới sáng tạo” nhằm hưởng các chính sách ưu đãi về thuế, câu trả lời chúng tôi nhận được là “đang xây dựng tiêu chí”. Chúng tôi chuyển sang xin chứng nhận “Doanh nghiệp khoa học công nghệ”, vốn là một quy định đã có từ lâu, thì lại vấp phải một rừng thủ tục hành chính bất chấp việc chúng tôi đã trình ra các bằng sáng chế độc quyền được cấp phép…

Chúng ta đã nhắc đến Nghị quyết 57 như một động lực then chốt. Dưới góc độ một người làm công nghệ thực thụ, ông thấy nghị quyết đã thực sự chạm đến gốc rễ của vấn đề chưa?

Dù thực sự đã mở ra một định hướng rất quan trọng khi nghị quyết ưu tiên các lĩnh vực mang tính thời đại như chuyển đổi số, dữ liệu lớn, AI, kinh tế số và an ninh mạng, nhưng như đã nói chúng hoàn toàn không thể phát triển độc lập nếu thiếu đi nền tảng kỹ thuật và công nghệ gốc. Chúng ta đang thiếu hẳn các nghị sự đề cập chính thức đến các công nghệ lõi - luôn được xem là “bộ rễ” để giúp “cây công nghệ” phát triển bền vững.

Theo tôi, các lĩnh vực cốt lõi nên được ưu tiên bao gồm công nghệ điện tử, đây là cốt lõi của mọi thiết bị số, vi mạch, AI và IoT. Thứ hai là cơ điện tử và cơ khí chính xác làm nền tảng cho robot, tự động hóa, sản xuất công nghiệp, quốc phòng và y tế. Thứ ba là ngành vật liệu mới, yếu tố nền tảng cho công nghệ pin, bán dẫn, y sinh và năng lượng tái tạo. Và thứ tư, công nghệ sinh - hóa vô cùng cần thiết cho y học hiện đại, nông nghiệp công nghệ cao.

Công nghệ lõi chính là nền móng, thiếu nó thì mọi công trình công nghệ cao chỉ là “lâu đài trên cát”. Nếu bổ sung và điều chỉnh kịp thời, Việt Nam sẽ không chỉ biết “đón sóng công nghệ” mà còn đủ sức tự bơi ra khơi và tạo ra những “con sóng lớn” của mình. 

Quốc Ngọc