Những bức tường từng chống rét nay biến đô thị cổ châu Âu thành 'lò nung'

Mùa hè 2026 đang đánh dấu một đợt nóng lịch sử của khí tượng châu Âu. Không còn là những dự báo xa, biến đổi khí hậu đã hiện hữu bằng những con số khốc liệt ngay trong tháng 5 và tháng 6. Một vòm nhiệt khổng lồ đã bao trùm châu lục, từ bán đảo Iberia, quét qua Pháp, Đức, Anh, lan tới Trung Âu và vùng Balkan, đẩy nhiệt độ tại hàng loạt đô thị vượt ngưỡng 40^oC – 44^oC. Mức nhiệt này xưa nay vốn chỉ thường thấy ở các vùng hoang mạc Trung Đông.

Nắng nóng và nhiệt độ trên 40 độ được ghi nhận tại Paris, Pháp. Ảnh: Reuters

Sự bùng phát sớm và kéo dài liên tục của các đợt sóng nhiệt này đã giáng một đòn nặng nề vào lục địa già. Bên cạnh tổn thất nghiêm trọng về sinh mạng với hơn 1.300 ca tử vong vượt mức được ghi nhận chỉ trong vòng một tuần cao điểm, nhiều hoạt động thường ngày bị đảo lộn, hàng loạt trường học đóng cửa, hàng hoá trong cửa hàng bị hư hỏng.

Nghiêm trọng hơn, hệ thống cơ sở hạ tầng của các quốc gia phát triển nhất thế giới cũng đang bộc lộ những thiệt hại nghiêm trọng. Từ những đường ray tàu hỏa cao tốc bị uốn cong dưới nắng, các đại lộ cao tốc bê tông bị nứt toác do hiện tượng bộc phát nhiệt, cho đến mạng lưới lưới điện đô thị tê liệt vì quá tải hệ thống làm mát... Tất cả đang phơi bày một thực tế phũ phàng - đô thị châu Âu đang hụt hơi và chưa kịp thích ứng với tốc độ tăng nhiệt của Trái Đất.

Sự lỗi thời từ những di sản cổ kính

Để hiểu tại sao châu Âu lại tổn thương sâu sắc trước nắng nóng, cần nhìn thẳng vào bản chất cấu trúc của các đô thị nơi đây. Phần lớn các thành phố đông dân và biểu tượng như Paris, London, Berlin hay Vienna đều mang một bề dày di sản kiến trúc hàng trăm năm tuổi. Những tòa nhà cổ kính này được xây dựng dựa trên một hệ quy chiếu khí hậu hoàn toàn khác biệt với hiện tại. Đó là thời kỳ mà mùa đông kéo dài lạnh giá, còn mùa hè thường ngắn và ôn hòa, hiếm khi nhiệt độ vượt quá 30^oC.

Chính tư duy kiến trúc chống chọi mùa đông giờ đây lại khiến các đô thị thành những chiếc "bẫy nhiệt" khổng lồ.

Thứ nhất có thể kể đến các loại vật liệu hấp thụ và giữ nhiệt. Kiến trúc truyền thống châu Âu ưa chuộng tường gạch nung dày, đá tự nhiên tối màu và mái ngói đá phiến. Khả năng cách nhiệt tuyệt vời giúp giữ ấm cho ngôi nhà vào mùa đông lại phản tác dụng vào mùa hè. Suốt ngày dài phơi mình dưới bức xạ mặt trời gay gắt, nhiệt độ cao ngay cả sau khi mặt trời lặn, khiến các mảng tường và khối bê tông này hấp thụ một lượng nhiệt năng khổng lồ.

Người dân tìm kiếm các nguồn nước để đối phó với nắng nóng và nhiệt độ lên trên 40^oC tại nhiều thành phố châu Âu trong tháng 6. Ảnh: DW

Hiệu ứng Đêm nhiệt đới trong lòng các toà nhà cũng khiến vấn đề nghiêm trọng hơn. Khi màn đêm buông xuống, thay vì hạ nhiệt, các tòa nhà bắt đầu giải phóng lượng nhiệt tích tụ ngược vào không gian bên trong. Kết hợp với cấu trúc cửa sổ nhỏ, vốn để tránh gió lùa mùa đông, và việc thiếu hệ thống thông gió chủ động đối lưu, nhiệt độ trong các căn hộ di sản vào ban đêm duy trì ở mức cao bất thường, từ 26^oC đến hơn 30^oC. Điều này khiến cơ hội phục hồi thể trạng của con người sau một ngày dài chịu nóng bị ảnh hưởng, dẫn đến tỷ lệ đột quỵ và suy tim có thể tăng vọt ở người cao tuổi.

Ngoài ra, sự vắng bóng của điều hòa nhiệt độ cũng khiến sức chịu đựng của con người gặp thách thức. Khác với châu Á hay Bắc Mỹ, tỷ lệ lắp đặt điều hòa không khí trung tâm cố định tại các hộ gia đình Tây và Bắc Âu ở mức khá thấp (thường dưới 10%). Ngoài việc lắp đặt thiết bị này tại các khu đô thị cổ bị thắt chặt bởi các quy định nghiêm ngặt về bảo tồn cảnh quan di sản kiến trúc, người dân châu Âu thời gian qua còn có xu hướng không dùng máy điều hoà (máy lạnh), ưu tiên dùng gió tự nhiên nhằm giảm xu thế nóng lên toàn cầu. Điều này khiến người dân đô thị chỉ biết dựa vào những chiếc quạt cơ học thông thường, vốn vô tác dụng khi luồng không khí đã bị nung nóng.

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (UHI) cũng xảy ra nhiều hơn. Tại các lõi đô thị đông dân, mật độ bê tông hóa quá cao, đường sá lát đá và sự thiếu hụt các dải cây xanh che phủ diện rộng đã khiến nhiệt độ trung tâm thành phố luôn cao hơn vùng nông thôn lân cận từ 3^oC đến 5^oC. Hạ tầng kỹ thuật, từ các đường ống cấp nước đô thị nằm sát mặt đất bị hun nóng, đến các trạm biến áp vận hành trong môi trường ngột ngạt, đều tiệm cận giới hạn chịu đựng vật lý và sẵn sàng đổ vỡ.

Đối phó ngắn hạn và những hệ lụy đảo ngược

Trước đợt nóng gây khủng hoảng diễn ra liên tiếp trong hai tháng qua, chính quyền các thành phố châu Âu đã kích hoạt các kịch bản ứng phó khẩn cấp. Nhiều giải pháp đã chứng minh được tính hiệu quả trong việc cứu mạng người, nhưng cũng không ít biện pháp mang tính chắp vá và vô tình để lại những tác động tiêu cực dây chuyền đến môi trường và kinh tế.

Tại Pháp và Tây Ban Nha, mạng lưới "hầm trú khí hậu" (Climate Shelters) được mở cửa tối đa. Các không gian công cộng có điều hòa như bảo tàng, thư viện, nhà thờ cổ tường dày, hoặc các trung tâm mua sắm được chuyển đổi thành nơi tránh nóng miễn phí cho người vô gia cư và những cư dân có nhà ở không thể làm mát.

Tại Vienna hay Paris, các "tuyến phố mát" (Cool Streets) được thiết lập bằng cách cấm xe cộ, bổ sung cây xanh di động và lắp đặt hệ thống phun sương áp suất cao dọc các vỉa hè để hạ nhiệt cục bộ cho người đi bộ. Hệ thống y tế cũng áp dụng các quy trình tầm soát chủ động, gọi điện và đến tận nhà hỗ trợ các nhóm đối tượng yếu thế. Nhiều thành phố đã phải mở vòi nước và hệ thống phun sương làm mát người đi đường và giảm nhiệt tác động lên cơ sở hạ tầng.

Một không gian của một toà nhà được chuyển thành nơi tránh nóng tại thủ đô Madrid, Tây Ban Nha trong mùa hè 2026. Ảnh: Madridsecreto

Tuy nhiên, khi nhìn vào bức tranh tổng thể, các giải pháp đối phó ngắn hạn đang tạo ra những vòng lặp tiêu cực đáng lo ngại.

Cơn sốt điều hòa và áp lực năng lượng cực đại. Để sinh tồn, người dân tại các đô thị lớn bắt đầu ồ ạt mua sắm và lắp đặt các thiết bị điều hòa di động. Điều này đẩy nhu cầu tiêu thụ điện năng của châu Âu lên mức cao nhất trong vòng gần nửa thế kỷ. Việc hàng triệu máy điều hoà thời vụ đồng loạt xả khí nóng ra các con phố hẹp càng làm trầm trọng thêm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, biến không gian công cộng ngoài trời thành một lò sưởi khổng lồ cho những ai không có điều kiện ở trong phòng mát.

Sự cố lưới điện và khí thải gia tăng khi mạng lưới phân phối điện cũ kỹ tại các khu phố cổ không được thiết kế để tải dòng công suất lớn như vậy trong nhiều ngày liên tục. Hậu quả là các vụ chập cháy máy biến áp và mất điện cục bộ đã xảy ra tại nhiều vùng ở Đức và Pháp, đẩy các bệnh viện và trung tâm cứu hộ vào tình thế báo động. Đáng ngại hơn, để bù đắp lượng điện thiếu hụt khi thủy điện cạn kiệt nước và các nhà máy điện hạt nhân phải giảm công suất tản nhiệt, một số quốc gia đã buộc phải tái khởi động các nhà máy điện khí hoặc điện than dự phòng. Đây chính là hành động đi ngược lại cam kết cắt giảm phát thải.

Lãng phí và tiêu tốn tài nguyên nước. Việc vận hành liên tục các hệ thống phun sương đô thị, tưới mát mặt đường bêtông và mở các vòi rồng công cộng để giải nhiệt cho đám đông đã ngốn một lượng nước sạch khổng lồ. Trong bối cảnh các dòng sông lớn như sông Rhine, sông Danube đang cạn trơ đáy vì khô hạn kéo dài từ mùa xuân, việc tiêu tốn nước cho hạ nhiệt đô thị đang đẩy nhiều quốc gia vào cuộc khủng hoảng thiếu nước sinh hoạt và nước phục vụ nông nghiệp ở vùng ngoại vi.

Những mô hình đô thị tương lai

Nhìn từ cuộc khủng hoảng của mùa hè 2026, rõ ràng các biện pháp ứng phó tạm thời là không đủ. Để tồn tại, đô thị châu Âu bắt buộc phải được tái cấu trúc dựa trên những công nghệ kỹ thuật mới và tư duy quy hoạch thông minh. Một số thành phố tiên phong đã chứng minh được năng lực chống chịu kiên cường nhờ sớm áp dụng các giải pháp này.

Cơ chế giữ nước tự nhiên khi mùa mưa và trả lại cho cây vào mùa khô của mô hình thành phố bọt biển tại Rotterdam, Hà Lan. Ảnh: De Ubanisten

Thành phố bọt biển và hạ tầng tự nhiên: Vienna (Áo) và Rotterdam (Hà Lan) là những ví dụ điển hình cho việc dùng tự nhiên để chế ngự nhiệt độ. Thay vì đổ bêtông kín bề mặt, các thành phố này áp dụng công nghệ lát đường bằng các vật liệu xốp, có khả năng tự thấm. Bên dưới lòng đường là các cấu trúc đệm sinh học giữ vai trò như một miếng bọt biển. Đó là tích trữ toàn bộ nước mưa từ mùa xuân và khi mùa hè nắng nóng ập đến, lượng nước ngầm tích trữ này sẽ bốc hơi ngược lên thông qua hệ thống rễ cây đô thị, giúp làm mát nền đất một cách tự nhiên và bền vững.

Rotterdam còn đi đầu với chiến lược Mái nhà xanh tầng mái. Hàng triệu mét vuông diện tích mái của các tòa nhà chung cư, công sở và thậm chí là các trạm dừng xe buýt tại Utrecht đã được phủ kín bằng thảm thực vật chịu hạn. Lớp thảm xanh này ngăn chặn bức xạ mặt trời trực tiếp chiếu vào kết cấu bêtông của tòa nhà, giúp giảm nhiệt độ bề mặt mái từ 60oC xuống còn 25oC, tiết kiệm đến 30% năng lượng làm mát cho không gian bên dưới.

Quy hoạch khí động học và vật liệu có chỉ số Albedo cao: Tại Đức, thành phố Stuttgart nằm trong một vùng địa hình thung lũng lòng chảo dễ ứ đọng khí nóng. Vì tính chất địa hình này, thành phố đã áp dụng luật quy hoạch nghiêm ngặt dựa trên công nghệ mô phỏng khí hậu. Các "hành lang thông gió" (Ventilation Corridors) được thiết kế, việc xây dựng các công trình cao tầng tại các sườn đồi chiến lược bị nghiêm cấm. Thiết kế này đảm bảo các luồng gió mát từ các cánh rừng ngoại ô có thể tràn vào tâm đô thị vào ban đêm, quét sạch khí nóng và triệt tiêu hiện tượng đêm nhiệt đới.

Dựa trên bản đồ khí hậu đô thị thể hiện các mô hình gió, luồng không khí mát, nồng độ ô nhiễm không khí và các điểm nóng đô thị, Stuttgart đã thiết kế hệ thống kênh thông gió đón gió từ rừng vào thành phố vào ban đêm. Ảnh: Phòng khí hậu Stuttgart

Bên cạnh đó, xu hướng sử dụng vật liệu xây dựng có chỉ số Albedo (hệ số phản xạ bức xạ mặt trời) cao đang được áp dụng rộng rãi tại các dự án cải tạo ở Munich (Đức) và Madrid (Tây Ban Nha). Thay vì dùng nhựa đường đen hay bêtông tối màu, các kỹ sư sử dụng các hợp chất bêtông sáng màu trộn hạt thủy tinh hoặc đá thạch anh xốp. Những bề mặt này phản xạ ngược lại phần lớn ánh sáng mặt trời vào không gian thay vì hấp thụ chúng, ngăn chặn quá trình tích nhiệt ngay từ bề mặt tiếp xúc đầu tiên.

Bên cạnh đó, mặc dù là một trong những thành phố châu Âu chịu tác động nghiêm trọng vì nắng nóng trong mùa hè này, Paris cũng đang chứng minh công nghệ số có thể cứu mạng con người hiệu quả. Thành phố vận hành một hệ thống bản đồ kỹ thuật số thời gian thực, định vị hơn 1.400 "đảo làm mát" trên toàn thành phố.

Hệ thống cảm biến thông minh cũng được lắp đặt khắp các khu phố để đo đạc chỉ số nhiệt độ, độ ẩm và mật độ dòng người. Dữ liệu này được thuật toán AI xử lý để tự động kích hoạt hệ thống phun sương áp suất cao tại các điểm nóng, điều phối lực lượng y tế lưu động, và hướng dẫn người dân tìm đến điểm làm mát gần nhất trong vòng tối đa 7 phút đi bộ qua ứng dụng di động.

Nhiều nhà quy hoạch đô thị thừa nhận rằng, mùa hè năm 2026 là một hồi chuông cảnh tỉnh không thể ngó lơ đối với các đô thị di sản của châu Âu. Sự cổ kính, nét lãng mạn của những viên gạch nung, những con đường lát đá hàng thế kỷ nay đang phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt của kỷ nguyên ấm lên toàn cầu. Chuyển đổi xanh không chỉ dừng lại ở việc lắp đặt các tấm pin mặt trời hay đi xe điện để giảm phát thải cho tương lai, mà cốt lõi lúc này là phải thay đổi, "tiến hóa" toàn diện hệ thống hạ tầng hiện tại để thích ứng và sống sót. Những công nghệ bọt biển, hành lang gió hay vật liệu phản xạ nhiệt không còn là những dự án thử nghiệm xa xỉ, mà chính là chiếc phao cứu sinh để bảo tồn linh hồn của các đô thị lục địa già trước thử thách cam go của thời đại.

Lan Chi tổng hợp