Ngành Xây dựng: Tăng trưởng nhanh đi cùng tăng trưởng xanh

Tại Diễn đàn Phát triển bền vững ngành Xây dựng Việt Nam 2026 (VSCF 2026), đại diện lãnh đạo Bộ Xây dựng, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), giới chuyên gia, các tổ chức quốc tế cùng hàng trăm doanh nghiệp đã cùng nhìn nhận thẳng thắn thực trạng, khơi thông các điểm nghẽn và thúc đẩy sự hợp lực toàn diện trên hành trình chuyển đổi xanh của ngành.

Đồng chí Nguyễn Văn Sinh, Thứ trưởng Bộ Xây dựng phát biểu tại Diễn đàn.

Bức tranh thực tế và những con số "biết nói"

Hành trình chuyển đổi xanh của ngành xây dựng và hạ tầng đô thị Việt Nam thời gian qua đã gặt hái được những kết quả rất đáng trân trọng, minh chứng cho sự chủ động nhập cuộc của cả hệ thống chính trị lẫn khối doanh nghiệp tư nhân. Tại phiên toàn thể của diễn đàn, các báo cáo chuyên sâu đã phác thảo một diện mạo mới đầy khởi sắc thông qua những con số thống kê thực nghiệm đầy thuyết phục trên ba lĩnh vực trụ cột: giao thông xanh, công trình xanh và vật liệu xanh.

Ở lĩnh vực hạ tầng và giao thông xanh, xu hướng chuyển dịch năng lượng đang diễn ra vô cùng mạnh mẽ dưới sự chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ và chính quyền các địa phương. Trong đó, hai đô thị đặc biệt là Hà Nội và TP.HCM đang đóng vai trò đầu tàu, tiên phong trong việc thúc đẩy hệ sinh thái giao thông sạch.

Tính đến thời điểm hiện tại, cả nước đã ghi nhận hơn 372.000 phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng điện được đưa vào lưu thông chính thức. Cấu phần chủ lực bao gồm gần 370.000 ô tô và xe máy điện các loại, cùng với đó là mạng lưới hơn 1.500 xe buýt điện thông minh đang vận hành hiệu quả tại các thành phố lớn. Đây là một bước tiến vượt bậc, góp phần giảm tải áp lực ô nhiễm không khí và tiếng ồn trực tiếp tại các hành lang giao thông đô thị.

Trong phiên thảo luận chung, các chuyên gia nhấn mạnh ngành Xây dựng không chỉ cần tăng trưởng nhanh, mà còn cần hướng đến tăng trưởng xanh bền vững nhằm kiến tạo tương lai Net Zero.

Song hành cùng giao thông xanh, phân khúc công trình xanh cũng chứng kiến sự bứt phá ngoạn mục về số lượng dự án đạt chuẩn quốc tế. Việt Nam hiện đã sở hữu tổng cộng 828 công trình được cấp chứng nhận xanh chính thức từ các hệ thống tiêu chuẩn uy tín toàn cầu như LEED, LOTUS và EDGE. Tổng diện tích sàn xây dựng xanh đã vượt ngưỡng 21 triệu m².

Kết quả ấn tượng này không chỉ giúp tối ưu hóa đáng kể chi phí vận hành, tiết kiệm năng lượng, tài nguyên nước cho các chủ đầu tư mà còn giúp Việt Nam tự hào thăng hạng vững chắc, lọt vào danh sách nhóm 108 quốc gia và vùng lãnh thổ dẫn đầu thế giới về số lượng công trình xanh được ghi nhận toàn cầu.

Bên cạnh đó, sự dịch chuyển trong ngành công nghiệp vật liệu xây dựng cũng ghi nhận những bước tiến không nhỏ. Thực tế cho thấy, toàn quốc hiện có khoảng 3.900 cơ sở sản xuất các loại vật liệu xây dựng không nung thân thiện với môi trường. Đáng chú ý, nhiều nhà máy sản xuất vật liệu truyền thống có quy mô lớn đã chủ động cải tiến quy trình, thực hiện cuộc cách mạng công nghệ khi chuyển đổi đồng bộ từ việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch phát thải cao sang sử dụng các nguồn năng lượng sạch hơn như khí gas tự nhiên và phế phẩm công nghiệp.

Theo GS-TS. Trần Thị Việt Nga, Viện trưởng Viện Công nghệ cao Việt Nhật, ngành cấp thoát nước có thể cắt giảm 20 - 40% mức tiêu thụ điện năng qua đó góp phần giảm phát thải thông qua các giải pháp chuyển đổi số kết hợp cùng chuyển đổi xanh.

Điều này không chỉ giúp giảm thiểu lượng dấu chân carbon tích lũy trong mỗi mét khối vật liệu, mà còn khơi thông dòng chảy kinh tế tuần hoàn thông qua việc tái ứng dụng tro xỉ nhiệt điện, xỉ lò cao làm nguyên liệu đầu vào. Những chuyển biến mang tính thực tiễn này cho thấy việc phát triển hạ tầng và công trình xanh đã thực sự đi sâu vào đời sống sản xuất, đầu tư xây dựng cũng như dòng chảy thực chất của thị trường chứ không dừng lại ở định hướng khuyến khích đơn thuần.

Những "nút thắt" hiện hữu thách thức mục tiêu Net Zero

Mặc dù những con số thống kê mang lại góc nhìn đầy lạc quan, song trong khuôn khổ VSCF 2026, các diễn giả cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, hành trình tiến tới một hệ sinh thái xây dựng hoàn toàn xanh tại Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với những rào cản nội tại vô cùng lớn. Qua các phiên thảo luận chuyên sâu, các nút thắt cốt lõi thách thức mục tiêu Net Zero đã được nhận diện rõ nét và phân tích một cách thấu đáo dưới dạng chuỗi các khó khăn mang tính hệ thống.

Rào cản đầu tiên và mang tính trực diện nhất là gánh nặng về vốn đầu tư ban đầu. Việc đổi mới toàn bộ dây chuyền công nghệ sản xuất hay ứng dụng các giải pháp kiến trúc xanh tiên tiến luôn đòi hỏi một nguồn lực tài chính cực kỳ khổng lồ. Trong khi đó, đại đa số các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay có quy mô vừa và nhỏ, tiềm lực tài chính mỏng nên khả năng tự huy động vốn nội tại còn rất nhiều hạn chế.

TS. Nguyễn Tiến Huy, Giám đốc Văn phòng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững, VCCI, nhấn mạnh ESG không nên được nhìn nhận như một “chi phí tuân thủ”, mà là một khoản “đầu tư chiến lược” cho tương lai. Ảnh: BTC

Đi liền với bài toán tài chính là hạn chế về nhận thức của thị trường tiêu dùng. Một bộ phận không nhỏ các chủ doanh nghiệp lẫn người sử dụng vẫn chưa có cái nhìn đầy đủ về những lợi ích kinh tế, sức khỏe lâu dài mà công trình xanh mang lại, từ đó dẫn đến xu hướng ưu tiên các giải pháp xây dựng truyền thống có chi phí rẻ trước mắt.

Bên cạnh đó, hệ thống quy chuẩn kỹ thuật và pháp lý hiện hành chưa đồng bộ cũng đang kìm hãm đà bứt phá của ngành. Các hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, định mức kinh tế, tiêu chí đánh giá và quy trình cấp chứng nhận công trình xanh, vật liệu xanh tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình vừa áp dụng vừa bổ sung, thiếu tính nhất quán tổng thể, gây lúng túng cho doanh nghiệp. Khó khăn này càng bị cộng hưởng bởi các cơ chế khuyến khích chưa đủ mạnh và thiếu tính hấp dẫn thực tế.

Hơn thế, các chuyên gia nhấn mạnh việc tiếp cận nguồn tín dụng xanh, các ưu đãi về thuế, đất đai hay các công cụ hỗ trợ tài chính khác vẫn là “một chặng đường đầy gian nan” với các thủ tục rườm rà và tiêu chí đánh giá chưa rõ ràng. Cuối cùng, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật đô thị đang trực tiếp cản trở tiến trình xanh hóa giao thông. Dù lượng phương tiện chạy điện tăng nhanh, hệ thống trạm sạc công cộng, năng lượng lưới truyền tải điện sạc nhanh cùng các hạ tầng kỹ thuật phụ trợ vẫn chưa được quy hoạch và đầu tư bài bản tương xứng.

Công trình xanh với các giải pháp tiết kiệm năng lượng, tận dụng ánh sáng tự nhiên và năng lượng tái tạo đang trở thành xu hướng trong phát triển đô thị bền vững. Ảnh: Minh Hòa

Tất cả những điểm nghẽn này phản ánh thực trạng rằng chi phí đầu tư công nghệ xanh hiện tại vẫn ở mức quá cao so với khả năng hấp thụ và huy động nguồn lực tài chính của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đòi hỏi những giải pháp tháo gỡ mang tính đồng bộ và quyết liệt hơn từ các bên liên quan.

Để phá vỡ những định kiến thị trường và vượt qua chuỗi rào cản nêu trên, thông điệp xuyên suốt toàn bộ diễn đàn chính là tinh thần phối hợp để cùng nhau kiến tạo tương lai phát triển bền vững. Chuyển đổi xanh không thể là cuộc chiến đơn độc của riêng một doanh nghiệp hay một cơ quan quản lý, mà cần sự phối hợp giữa các bên liên quan, trong đó nhà nước đưa ra cơ chế chính sách, doanh nghiệp đổi mới công nghệ và các chuyên gia đánh giá tác động.

Ngọc Phạm