Không gian thoát lũ sông Hồng: giới hạn hay cơ hội của Hà Nội?

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17.3.2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã chỉ đạo rõ: "Duy trì và phát triển hành lang sinh thái - văn hoá sông Hồng - sông Đuống - sông Đáy - sông Nhuệ - sông Tô Lịch và rừng đặc dụng Ba Vì, làm khung sinh thái nền tảng cho cấu trúc đô thị"^[1]. Như vậy, sông Hồng với vai trò trung tâm, “động mạch chủ” cần được ưu tiên cho mục tiêu phát triển hành lang sinh thái - văn hoá, đặc biệt là thoát lũ mùa nước và giữ nước mùa cạn, thay vì ưu tiên xây dựng trục giao thông hay các công trình đô thị.

Khoảng trống ven sông Hồng không chỉ là quỹ đất phát triển đô thị, mà còn là hạ tầng sinh thái – thoát lũ đặc biệt quan trọng của Thủ đô (trong ảnh: Khu dân cư Bắc Cầu, Long Biên). Ảnh: Hạ Vũ

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đề cập tới sông Hồng như thế nào

Chính vì vậy, cách Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm (gọi tắt là Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm) nhìn nhận sông Hồng không chỉ là câu chuyện cảnh quan hay giao thông, mà còn phản ánh tư duy phát triển đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Ngày 13.5.2026, UBND Thành phố Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm, xác định là “không gian di sản văn hoá lịch sử cảnh quan dọc sông Đà, sông Hồng, sông Đuống”, có “Mục tiêu quản lý tích hợp: Xây dựng phương án tổng thể về trị thủy, bảo vệ môi trường nước, quản lý hoạt động xây dựng, phát triển du lịch và vận tải thủy. Bảo đảm sự kết nối thông suốt từ thượng nguồn (Lào Cai - Phú Thọ) đến hạ nguồn (Hưng Yên - Ninh Bình - cửa biển)”^[2].

Trong các đề xuất mới, đáng chú ý nhất là ý tưởng hình thành Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng – một dự án được kỳ vọng mở rộng không gian tiếp cận sông của đô thị Hà Nội.

Trong Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, khu vực sông Hồng được định hướng hình thành mạng lưới giao thông tích hợp với đại lộ ven hai bờ hữu và tả dài hơn 80 km. Ảnh: Ảnh cắt từ video trình chiếu tại kỳ họp HĐND TP Hà Nội ngày 11.5.

Trong đó Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chia thành hai giai đoạn, giai đoạn 1 từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, phần còn lại là giai đoạn sau. Ngày 11.5.2026, HĐND Thành phố Hà Nội đã thông qua chủ trương đầu tư dự án xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Trước đó, ngày 6.5.2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND TP. Hà Nội thống nhất đánh giá phương án điều chỉnh quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng cơ bản phù hợp với định hướng Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm và các tiêu chuẩn phòng chống lũ hiện hành, theo quy hoạch phòng chống lũ đê điều 257/QĐ-TTg ngày 18.2.2016, được điều chỉnh bổ sung tại Quyết định 429/QĐ-TTg ngày 21.4.2023 của Thủ tướng Chính phủ… Đồng thời, các bên yêu cầu tiếp tục rà soát phương án kiến trúc – xây dựng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và bảo đảm đồng bộ với yêu cầu an toàn thoát lũ, thủy lợi và đê điều.

Mặc dù HĐND TP Hà Nội đã thông qua chủ trương đầu tư dự án, nhưng vị trí tuyến Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chưa được phê duyệt do cần đánh giá kỹ hiện trạng, tác động môi trường, quản lý đê điều… đồng thời lấy ý kiến cộng đồng dân cư nhằm tạo sự đồng thuận…^[3]

Không gian thoát lũ sông Hồng nằm giữa hai đê hiện trạng

Dù mang nhiều kỳ vọng phát triển, không gian ven sông Hồng vẫn chịu ràng buộc bởi các nguyên tắc an toàn thoát lũ đã được xác lập từ nhiều năm qua. Các văn bản hướng dẫn lập Quy hoạch Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng phải tuân thủ những quy định tiêu chuẩn phòng chống lũ trong Quy hoạch phòng chống lũ đê điều đã được Thủ tướng phê duyệt năm 2016 và 2023.

Những đợt nước lớn nhắc lại vai trò nguyên thủy của sông Hồng như một hành lang thoát lũ của toàn vùng châu thổ. Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+

Quy hoạch phòng chống lũ đê điều 257/QĐ-TTg ngày 18.2.2016 xác định “không gian thoát lũ” là khu vực lòng sông và bãi sông nằm giữa hai tuyến đê. Việc sử dụng bãi sông phải bảo đảm không cản lũ, không làm mất không gian chứa lũ, không ảnh hưởng dòng chảy và tuân thủ nghiêm các quy định về đê điều; diện tích xây dựng không vượt quá 5% diện tích bãi sông, đồng thời không xây mới hoặc nâng cao các tuyến đê bối^[4].

Quyết định 429/QĐ-TTg không thay đổi khái niệm “không gian thoát lũ”, do đó phạm vi này vẫn được xác định là khu vực lòng sông và bãi sông nằm giữa hai tuyến đê hiện trạng^[5]. Quyết định cũng tiếp tục giới hạn diện tích xây dựng và hoạt động tôn cao bãi sông không vượt quá 5%, đồng thời cho phép phát triển hạ tầng và công trình công cộng với điều kiện không làm cản trở dòng chảy hay nâng cao mặt bãi hiện hữu.

Như vậy cả hai Quyết định phê duyệt “Quy hoạch phòng chống lũ đê điều” ban hành năm 2016 và 2023 đã xác định rõ phạm vi “không gian thoát lũ” và quy định chặt chẽ về mật độ, cao độ, cách thức phù hợp và giới hạn các vật cản không được đặt vào trong không gian thoát lũ sông Hồng.

Bản đồ tích hợp thông tin trong báo cáo Quy hoạch Tài nguyên nước và các thông tin lưu trữ về lưu vực sông Hồng - Thái Bình: các dòng sông thiếu nước, ô nhiễm, dự báo nguy cơ thiếu nước 2030. Vùng ngập lụt năm 1973: hàng chục tỷ m3 nước làm ngập sâu 2-3 hàng ngàn km2 vùng chung quanh Hà Nội. Ảnh: Hanoidata & CitySolution

Trong quá trình lập Quy hoạch Thủ đô, trong đó có Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định 1409/QĐ-BNNMT ngày 21.4.2026 “Quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Hồng - Thái Bình thời kỳ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”, trong đó nhấn mạnh “Quản lý, sử dụng bãi sông đảm bảo không gian thoát lũ”^[6].

Bên cạnh thoát lũ, lưu vực sông Hồng - Thái Bình còn đối mặt với thách thức mới với diễn biến ngày càng phức tạp do biến đổi khí hậu, đó là khô hạn. Bên cạnh suy giảm lượng nước là chất lượng thoái biến: ô nhiễm nước mặt và nước ngầm, nhiễm mặn lấn sâu từ vùng ven biển vào đất liền theo phương ngang và tầng sâu…

Từ yêu cầu vừa chống lũ vừa giữ nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu, Quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Hồng - Thái Bình đề xuất các giải pháp chuyển nước, mở rộng vùng trữ và ngậm nước tại lưu vực sông Đáy nhằm hỗ trợ chống hạn, giảm lũ cho nội đô Hà Nội và tăng khả năng điều tiết nguồn nước. Quy hoạch cũng đặt ra yêu cầu cải tạo hệ thống sông, hồ chứa và đê điều; tận dụng các vùng trũng làm không gian trữ lũ; đồng thời hạn chế phát triển dân cư và hạ tầng tại các khu vực có nguy cơ ngập lụt cao...

Cơ hội bảo vệ “không gian thoát lũ sông Hồng” trong tầm nhìn 100 năm tới

Nhìn rộng hơn, những tranh luận quanh đại lộ cảnh quan sông Hồng cũng cho thấy Hà Nội đang đứng trước một lựa chọn lớn về mô hình phát triển ven sông trong thế kỷ tới.

Liên quan đến những ước vọng “quay mặt ra sông Hồng” đã được bàn thảo gần 20 năm qua - từ ý tưởng “thành phố bên sông” do các nhà đầu tư Hàn Quốc đề xuất năm 2007, đến các phương án công viên, đô thị trong Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội (công bố năm 2011), Quy hoạch phân khu sông Hồng (R6) công bố năm 2022, và Đại lộ cảnh quan sông Hồng trong Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm, thì việc tuyến Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng vẫn chưa được phê duyệt do cần tiếp tục đánh giá kỹ hiện trạng, tác động môi trường, quản lý đê điều, đồng thời lấy ý kiến cộng đồng dân cư để tạo sự đồng thuận, như đã nêu trên, cho thấy những thách thức còn không nhỏ.

Bản đồ tích hợp thông tin trong báo cáo Quy hoạch Tài nguyên nước và các thông tin lưu trữ về lưu vực sông Hồng - Thái Bình: các dòng sông thiếu nước, ô nhiễm, dự báo nguy cơ thiếu nước 2050. Vùng ngập lụt năm 1945: hàng chục tỷ m3 nước làm ngập sâu 2-3 nghìn km2 vùng chung quanh Hà Nội. Ảnh: Hanoidata & CitySolution

Bên cạnh những thách thức khi một số nội dung xây dựng trong các bản quy hoạch chưa phù hợp với yêu cầu quản lý đê điều và không gian thoát lũ, thì trong tầm nhìn 100 năm tới, “không gian thoát lũ sông Hồng” cũng đang có những cơ hội mới để được bảo vệ an toàn cả trước mắt và lâu dài. Như đã trích dẫn ở trên, sông Hồng với vai trò trung tâm, “động mạch chủ” cần được ưu tiên cho mục tiêu phát triển hành lang sinh thái - văn hoá. Để tích hợp mục tiêu này với yêu cầu bảo vệ bền vững “không gian thoát lũ”, khu vực lòng sông và bãi sông nằm giữa hai tuyến đê hiện trạng cần được đảm bảo thông thoáng, trong khi hiện nay vẫn có hàng trăm nghìn cư dân sinh sống.

Những cộng đồng cư dân trong vùng bãi giữa là một phần của thực trạng đô thị mà mọi phương án quy hoạch sông Hồng đều phải đối diện. Ảnh: Nhiếp ảnh gia Ngô Xuân Phú

Vướng mắc về quỹ đất tái định cư trước đây nay đã được tháo gỡ khi Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm mở rộng không gian đô thị với quy mô rất lớn, có khả năng tiếp nhận hàng chục triệu người trong môi trường an toàn, hiện đại - vượt xa quy mô dân số hiện đang cư trú chưa bảo đảm an toàn trong không gian thoát lũ sông Hồng.

Ở góc độ pháp lý, nhiều thay đổi gần đây cũng đang tạo thêm cơ sở cho việc định hình lại không gian ven sông Hồng.

Luật Thủ đô (thông qua tháng 4.2026) tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc quản lý và sử dụng đất bãi sông theo định hướng vừa phát triển không gian công cộng, vừa bảo đảm không cản trở dòng chảy và an toàn thoát lũ thể hiện rõ qua khoản d Điều 24. Đồng thời, luật nhấn mạnh các nguyên tắc phát triển bền vững, minh bạch, bảo đảm quyền lợi người dân và hài hòa giữa yêu cầu quản lý đô thị với gìn giữ giá trị sinh thái – văn hóa của Thủ đô trong Điều 4 của Luật^[7].

Không gian thoát lũ sông Hồng trong Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã có những cơ sở pháp lý vững chắc, qua đó gia tăng cơ hội bảo đảm an toàn bền vững trong dài hạn. Nhờ đó, các cơ quan lập, thẩm định và phê duyệt các bản vẽ chi tiết, dự án cụ thể cũng như các chỉ tiêu kinh tế – kỹ thuật đã có chuẩn mực rõ ràng để tuân thủ. Đây chính là nguồn lực quan trọng, mở ra những cơ hội mới cho việc bảo vệ và phát huy giá trị không gian thoát lũ sông Hồng trong giai đoạn phát triển mới của Thủ đô.

KTS. Trần Huy Ánh (Uỷ viên thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội)

_______________

[1] https://nhandan.vn/bo-chinh-tri-ban-hanh-nghi-quyet-so-02-nqtw-ve-xay-dung-va-phat-trien-thu-do-ha-noi-trong-ky-nguyen-moi-post949514.html

[2] https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-quyet-dinh-so-2512-qd-ubnd-phe-duyet-quy-hoach-tong-the-thu-do-ha-noi-tam-nhin-100-nam-119260515164719871.htm; https://xdcs.cdnchinhphu.vn/446259493575335936/2026/5/15/quyhoachhanoi-1778837838099328003802.pdf

[3] https://vietnamnet.vn/ha-noi-neu-ly-do-chua-phe-duyet-vi-tri-tuyen-truc-dai-lo-canh-quan-song-hong-2514793.html

[4] https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?pageid=27160&docid=183476

[5] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=207786

[6] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Quyet-dinh-1409-QD-BNNMT-2026-Quy-hoach-thuy-loi-luu-vuc-song-Hong-Thai-Binh-den-2030-703272.aspx

 [7] https://vanban.chinhphu.vn/?pageid=27160&docid=218093&classid=1&orggroupid=1