Bảo vệ không gian di sản thấp tầng ven sông Hương

Sông Hương từ khi Huế trở thành kinh đô triều Nguyễn đến nay luôn giữ vai trò là trục kiến trúc - cảnh quan trung tâm của thành phố. Đây không chỉ là một dòng sông, mà còn là “linh hồn” của đô thị, định hình bản sắc văn hóa và phong thủy của kinh thành.

Gần đây, việc thực thi Quy hoạch chi tiết hai bên bờ sông Hương (Quyết định 596/QĐ-UBND ngày 19.3.2021) đã mang lại nhiều đổi mới tích cực: từ hệ thống đường đi bộ, xe đạp ven sông, đến chỉnh trang kiến trúc cảnh quan. Tuy nhiên, áp lực từ các nhà đầu tư với tư duy “mét vuông” vẫn tồn tại, dẫn đến nguy cơ cao tầng hóa khu vực ven sông. 

Điển hình là 2 sự kiện: Thứ nhất là sự cố Huế Times Square ven sông Hương đang bị ngừng thi công do xây dựng vượt 4,2m so với giấy phép, và thứ hai là đề xuất xây dựng 8 - 12 tầng sát bờ sông Hương trong Dự thảo “Quy chế quản lý kiến trúc thành phố Huế” đang được Sở Xây dựng giới thiệu toàn văn và đưa ra lấy ý kiến đóng góp đến hết ngày 29.6.2026 (trên cổng Thông tin điện tử thành phố Huế). Những sự kiện thế này đang gây lo ngại sâu sắc trong cộng đồng.

“Quy hoạch 596”: Cơ sở pháp lý quan trọng

Đồ án Quy hoạch chi tiết hai bờ sông Hương được phê duyệt ngày 19.3.2021 theo Quyết định 596 là cơ sở pháp lý quan trọng ban đầu cho việc bảo vệ không gian di sản ven sông Hương. Trong đó sông Hương được quy hoạch là “trục cảnh quan tự nhiên đa dạng, phong phú, với nhiều khu di tích lịch sử, văn hóa, khu dân cư, khu vực công viên trung tâm thành phố và các vùng có cảnh quan đặc trưng ven sông; là yếu tố phong thủy quan trọng trong cấu trúc đô thị Huế (đô thị di sản, đô thị sinh thái); là khu vực có tầm quan trọng về kinh tế - xã hội, cảnh quan đô thị, văn hóa của thành phố Huế; được cải tạo, nâng cấp, chỉnh trang... để phát huy giá trị nhằm góp phần xây dựng đô thị phát triển bền vững”.

Phạm vi lập Quy hoạch 596 bao gồm khu vực dọc sông Hương đoạn từ đồi Vọng Cảnh đến phố cổ Bao Vinh dài khoảng 15km, chiều rộng mỗi bên sông tiếp cận đến các tuyến đường dọc hai bờ sông hoặc cách mép bờ sông trung bình 100m (bao gồm cồn Hến và cồn Dã Viên); quy mô đất đai 855 ha, trong đó mặt nước khoảng 503 ha. 

Quy hoạch kiến trúc cảnh quan khu trung tâm lịch sử Huế: (1) Bảo tồn Kinh thành Huế - khu trung tâm di sản thế kỷ XIX (2) Bảo tồn và chỉnh trang khu trung tâm hiện hữu phố Pháp - khu trung tâm di sản thế kỷ XX và (3) Phát triển Trung tâm khu A - đô thị mới An Vân Dương thành trung tâm hành chính và kinh tế xã hội mới của thành phố Huế trong thế kỷ XXI. Nguồn: Ngô Viết Nam Sơn

Quy hoạch bảo tồn không gian di sản hai bên bờ sông Hương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với thành phố Huế trong bối cảnh mới. Đây là công cụ để bảo tồn cảnh quan và di sản UNESCO; định hình không gian đô thị di sản thấp tầng; tạo nền tảng phát triển kinh tế - xã hội bền vững và giữ gìn bản sắc riêng có của thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất của cả nước được xây dựng trên nền tảng di sản văn hóa thế giới.

Hàng triệu người yêu Huế đều hy vọng sông Hương sẽ tiếp tục là trục cảnh quan trung tâm, định hình bản sắc đô thị, giữ cho Huế vị thế đặc biệt: thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất của cả nước được xây dựng trên nền tảng di sản UNESCO. 

Có thể khẳng định nếu muốn đem lại nguồn thu lớn hơn cho ngân sách thì vẫn còn nhiều cách để phát huy kinh tế di sản mà không tổn hại không gian di sản. Trong bối cảnh thành phố Huế trực thuộc Trung ương được thành lập theo Nghị quyết 175/2024/QH15, diện tích tăng từ gần 266 km² lên hơn 4.947 km², dân số từ 600 ngàn lên hơn 1,4 triệu người, quỹ đất phát triển mới dồi dào, việc khẳng định lại chiến lược cam kết bảo tồn không gian di sản thấp tầng ven sông Hương trở nên cấp thiết hơn bao giờ.

Trong bài viết này chúng tôi muốn nhấn mạnh và làm rõ những điểm mạnh quan trọng của Quy hoạch 596, đồng thời bổ sung một số định hướng chiến lược quan trọng trong việc bảo tồn và chỉnh trang không gian quy hoạch kiến trúc cảnh quan đô thị hai bên sông Hương, trong không gian 100 - 240m từ bờ sông và xa hơn. 

Giữ vững nguyên lý chiến lược không gian di sản thấp tầng

Trước tiên, Quy hoạch 596 khẳng định không gian 100m tính từ bờ sông là khu vực không gian di sản thấp tầng. Phạm vi lập quy hoạch từ đồi Vọng Cảnh đến phố cổ Bao Vinh, tổ chức thành 3 vùng cảnh quan: Thứ nhất là vùng thượng lưu (Vọng Cảnh - Dã Viên): bảo tồn cảnh quan, di sản, tối đa 3 tầng. Thứ hai là trung tâm đô thị (Dã Viên - Hến): trung tâm du lịch văn hóa, không gian mở, tối đa 3 - 5 tầng và thứ ba là vùng hạ lưu (Hến - Bao Vinh): bảo tồn cảnh quan sinh thái, tối đa 3 tầng.

Trong phạm vi này, công trình mới bị hạn chế theo chỉ tiêu mật độ và khống chế chiều cao tối đa 3 - 5 tầng để giữ gìn giá trị không gian di sản. 

Việc xác định không gian 100m tính từ bờ sông Hương ở khu vực trung tâm, hoàn toàn là khu vực không gian di sản thấp tầng (3 - 5 tầng trong mọi tình huống chỉnh trang đô thị về sau) là một nguyên lý chiến lược quan trọng cần được tiếp tục làm rõ và giữ vững khi điều chỉnh Quy hoạch 596 hoặc khi lập các quy hoạch khác có liên quan đến khu vực ven sông Hương.

Chùa Thiên Mụ nhìn từ sông Hương. Ảnh: Cổng thông tin Sở Văn hoá và Thể thao thành phố Huế

Cần bổ sung thêm không gian di sản quy hoạch kiến trúc 

Quy hoạch 596 tập trung vào không gian 100m ven sông Hương là cần thiết nhưng chưa đủ. Trên thực tế không gian di sản UNESCO cố đô Huế tập trung chính ở khu vực hai không gian đô thị di sản quan trọng nằm sâu hơn bên bờ sông Hương, bao gồm: 

- Trung tâm Di sản Thế kỷ XVIII-XIX bờ bắc sông Hương với kinh thành Huế, phố cổ Bao Vinh, làng Kim Long, khu đô thị di sản ven sông của Phú Hậu - Phú Hiệp - Phú Cát…

- Trung tâm Di sản thế kỷ XIX-XX bờ nam sông Hương, đặc biệt là khu vực hai bên đường Lê Lợi với kiến trúc Pháp, kiến trúc Đông Dương (Trường Quốc Học và Đồng Khánh, khách sạn Morin, ga Huế, Cercle Huế…) và kiến trúc hiện đại do kiến trúc sư Việt Nam thiết kế nay đã trở thành di sản của nửa sau thế kỷ XX (Bệnh viện Trung ương Huế, Trường Đại học Sư phạm, Hương Giang - Century…). Đây là điều mà nhiều nhà nghiên cứu trong, ngoài nước đều xác nhận.

TSKH-KTS. Ngô Viết Nam Sơn: "Huế hoàn toàn có thể phát triển kinh tế di sản, giữ chân du khách ở lại dài ngày, đem lại nguồn thu cao cho ngân sách và giúp người dân nâng cao mức sống mà không cần cao tầng hóa theo “tư duy mét vuông”. Ảnh: Trung Dũng

Các không gian trung tâm di sản thế kỷ XVIII-XIX-XX cũng cần được khoanh vùng di sản đi kèm quy hoạch và quy định quản lý bảo tồn chỉnh trang, tích hợp với Quy hoạch 596 gồm toàn bộ khu vực kinh thành Huế, cần khống chế tầng cao chỉnh trang dưới 3 tầng. Bên cạnh đó cần bổ sung thêm không gian di sản nói trên, và đặc biệt là vùng đệm di sản 240m (3 phút đi bộ) tính từ bờ sông. Trong phạm vi vùng đệm này có thể cho phép công trình cao hơn 5 tầng nhưng phải được thiết kế hài hòa với công trình di sản và tuân thủ chiều cao giới hạn theo nguyên tắc mặt cắt 15° từ mép nước, đảm bảo không gây tác động tiêu cực cảm nhận tầm nhìn từ phía các công trình cao ở trong kinh thành.

Ngoài ra, trục Lê Lợi cần được tiếp tục giữ vai trò là trục di sản văn hóa - giáo dục và dịch vụ du lịch, với công trình thấp tầng 3 - 5 tầng, không xây hầm, công trình cao tầng phải thụt vào trong thêm ít nhất 25m và khống chế chiều cao theo nguyên tắc thấp hơn mặt cắt 15° tính từ mép nước bờ sông. Các công trình công quyền sau tái cơ cấu, đặc biệt là trụ sở UBND tỉnh sẽ di dời, nên ưu tiên chuyển đổi thành công trình văn hóa công cộng đang còn rất thiếu tại Huế như bảo tàng, thư viện, trung tâm nghệ thuật, trung tâm dịch vụ phục vụ cộng đồng...

Khuyến khích đầu tư nhưng không phá vỡ cảnh quan

Chính quyền nên tạo điều kiện (quy hoạch tốt, kết nối giao thông thuận tiện, cung cấp quỹ đất sạch tiềm năng, chính sách ưu đãi về thuế…) để khuyến khích thu hút các nhà đầu tư chiến lược cho các khu đô thị mới như An Vân Dương, Chân Mây - Lăng Cô, ven đầm phá Tam Giang là nơi thích hợp để phát triển cao tầng, hiện đại, giảm áp lực cho khu trung tâm di sản.

Quan trọng nhất là phải quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ Huế trước nguy cơ phá hỏng cảnh quan di sản - thu hồi danh hiệu UNESCO. Thực tế đã có những trường hợp UNESCO thu hồi danh hiệu do cao tầng hóa hoặc xây dựng phá vỡ cảnh quan (Liverpool của Anh, Dresden của Đức). 

Toàn cảnh khu trung tâm lịch sử hai bên sông Hương. Ảnh: Lê Đình Hoàng

Như đã nói, Huế hoàn toàn có thể phát triển kinh tế di sản, giữ chân du khách ở lại dài ngày, đem lại nguồn thu cao cho ngân sách và giúp người dân nâng cao mức sống mà không cần cao tầng hóa theo “tư duy mét vuông”. Huế có thể tham khảo hàng trăm kinh nghiệm quốc tế thành công về khai thác kinh tế di sản kết hợp với bảo tồn không gian thấp tầng, từ các khu phố cổ hoặc trung tâm lịch sử tại Paris, Rome, Milan, Amsterdam, Vieux Montreal, Havana, Tô Châu, Kyoto, Angkor…

Muốn vậy phải dựa vào phát triển không gian văn hóa du lịch phố đi bộ, không gian công cộng; tăng cường các dịch vụ văn hóa - nghệ thuật; tổ chức kinh tế đêm gắn với di sản; bố trí du lịch đa phương thức gồm giao thông công cộng, đi bộ và xe đạp tích hợp với giao thông đường thủy trên sông Hương, Đông Ba, Như Ý, An Cựu kết nối các điểm đến hấp dẫn ven sông như khu trung tâm lịch sử bờ Nam, khu trung tâm lịch sử kinh thành Huế, xung quanh khu đô thị cù lao Phú Hậu - Phú Hiệp - Phú Cát, cồn Hến, cồn Dã Viên; mở lối cho tàu thuyền về khu đô thị An Vân Dương thông qua sông Như Ý và sông An Cựu…

Song song đó phải quy hoạch không gian ven sông cho Festival Huế và các sự kiện quốc tế hàng năm; quy hoạch các khu công nghiệp sáng tạo - văn hóa; tổ chức bảo tồn làng nghề truyền thống gắn với du lịch và tái sử dụng công trình cổ cho dịch vụ hiện đại. Huế có nhiều điều kiện thuận lợi để làm tốt hơn Hội An trong việc kết hợp bảo tồn di sản với thu hút, phát triển du lịch.

Kỳ vọng tương lai 

Sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Huế có diện tích tăng gần 19 lần, dân số tăng hơn gấp đôi. Với quỹ đất phát triển mới dồi dào, đa dạng và hấp dẫn, Huế không nên tiếp tục xây chen nhà cao tầng vào khu trung tâm lịch sử mà nên chuyển hướng sang khai phá các tiềm năng mới.

Thành phố Huế có thể phát triển theo hướng đa cực - đa trung tâm: cực đô thị di sản gồm các khu trung tâm lịch sử bên sông Hương; cực đô thị mới An Vân Dương, đô thị sân bay Phú Bài, đô thị đại học...; cực đô thị kinh tế biển Chân Mây - Lăng Cô, khu đầm phá Tam Giang - Cầu Hai...; cực đô thị vùng núi đồi, gắn kết Bạch Mã, A Lưới, Nam Đông...

Đối trọng với 3 cực đô thị hiện đại, với việc phát huy giá trị bảo tồn và chỉnh trang cực đô thị di sản gắn với hoạt động văn hóa du lịch và dịch vụ, Huế có thể trở thành hình mẫu đô thị di sản của Việt Nam trong khu vực châu Á. Song để làm được điều đó, Huế phải kiên định với nguyên tắc thấp tầng - không gian xanh - bảo tồn di sản - tổ chức hoạt động du lịch cộng đồng gắn với di sản, đồng thời chuyển phát triển cao tầng hiện đại sang các khu đô thị mới.

Hàng triệu người yêu Huế đều hy vọng sông Hương sẽ tiếp tục là trục cảnh quan trung tâm, định hình bản sắc đô thị, giữ cho Huế vị thế đặc biệt: thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất của cả nước được xây dựng trên nền tảng di sản UNESCO. 

TSKH-KTS. Ngô Viết Nam Sơn