Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành một biểu tượng của truyền thống giáo dục và khoa cử Thăng Long. Ở phía Tây kinh thành xưa, Giảng Võ từng giữ một chức năng quan trọng không kém trong một phương diện khác của việc xây dựng quốc gia. Đây là nơi giảng dạy binh pháp, luyện tập võ nghệ, khảo hạch võ sinh, thao diễn quân sự và huấn luyện tượng binh qua nhiều triều đại.
Ngày nay, Giảng Võ Đường không còn một kiến trúc nguyên vẹn trên mặt đất. Nhưng Giảng Võ cũng không phải một địa danh chỉ tồn tại trong sử sách. Bản đồ lịch sử, thư tịch, địa danh dân gian và đặc biệt là những phát hiện khảo cổ tại hồ Ngọc Khánh đã cung cấp một hệ thống bằng chứng khá rõ về không gian này. Bộ sưu tập vũ khí trường Giảng Võ, gồm 111 hiện vật, được công nhận là Bảo vật quốc gia, càng làm rõ giá trị đặc biệt của di sản.
Vì thế không nên chỉ đặt vấn đề là có phục dựng một Giảng Võ Đường hay không mà câu hỏi phù hợp hơn là Hà Nội có thể đưa Giảng Võ trở lại như thế nào trong cấu trúc ký ức của đô thị hiện đại.

Bản đồ kinh thành Thăng Long (kèm chú thích thể hiện vị trí của điện Giảng Võ), theo Hồng Đức bản đồ sách (1490). Ảnh: TL
Từ điện Giảng Võ đến trường võ bị của Thăng Long
Lịch sử Giảng Võ cần được nhìn như một quá trình hình thành và biến đổi qua nhiều triều đại, không nên quy về một thời điểm thành lập duy nhất. Ngay sau khi dời đô về Thăng Long, nhà Lý đã đưa hoạt động quân sự vào cấu trúc của kinh thành. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng khi xây dựng các cung điện, bên cạnh điện Càn Nguyên và điện Tập Hiền có điện Giảng Võ.
Năm 1170, dưới thời Lý Anh Tông, triều đình lập Xạ đình ở phía Nam thành Đại La, nơi nhà vua tập bắn, cưỡi ngựa và các quan võ luyện tập phép công chiến phá trận. Những ghi chép này cho thấy việc rèn luyện võ nghệ và binh pháp đã được tổ chức như một thành phần của thiết chế nhà nước, song song với việc đào tạo nhân tài về văn.
Đến thời Trần, thiết chế Giảng Võ được tổ chức rõ hơn. Tư liệu hiện có ghi việc Trần Thái Tông lập Giảng Võ Đường vào thế kỷ XIII để giảng dạy binh pháp và luyện tập quân sự. Các nguồn tư liệu dẫn hai mốc 1253 và 1283, cần tiếp tục đối chiếu nguyên bản thư tịch nếu sử dụng cho một nghiên cứu chuyên khảo. Tuy nhiên, các ghi chép thống nhất ở một điểm quan trọng, từ thời Trần, việc đào tạo quân sự tại kinh đô đã trở thành một thiết chế có tổ chức.

Tranh miêu tả binh sĩ đang tập luyện thời nhà Lê trung hưng năm 1684-1685 của Samuel Baron. Ảnh: TL.
Sang thời Lê sơ, khu vực phía Tây Thăng Long phát triển thành một trung tâm huấn luyện, khảo hạch và diễn tập quân sự quy mô lớn. Năm 1429, Lê Thái Tổ cho dựng điện Giảng Võ trên núi Khán Sơn, thường tới duyệt quân và xem bắn.
Năm 1437, Lê Thái Tông đặt lệ khảo thí võ nghệ đối với tướng hiệu các quân vệ. Võ sinh phải luyện bắn cung, phóng lao, đâm khiên, cưỡi ngựa, sau đó trải qua các kỳ sát hạch để tuyển chọn.
Đến thời Lê Thánh Tông, chế độ đào tạo và khảo hạch võ quan được quy định chặt chẽ hơn. Năm 1478, sân điện Giảng Võ được dùng làm nơi quân tướng tập trận. Năm 1481, nhà Lê đào hồ Hải Trì và xây điện Giảng Võ bên hồ để tập luyện, điểm duyệt binh mã.
Giảng Võ vì vậy không phải một thao trường đơn thuần. Tại đây từng có hoạt động đào tạo, khảo hạch, thao diễn và duyệt binh. Đội tượng binh được huấn luyện tại khu vực này. Các phát hiện khảo cổ còn cho thấy dấu tích lò bễ, xỉ sắt và những phác vật vũ khí đang chế tạo dở, cho thấy nơi đây có thể đồng thời đảm nhiệm việc chế tạo, sửa chữa và cung cấp quân khí.
Nếu Văn Miếu, Quốc Tử Giám phản ánh hệ thống đào tạo nhân tài về văn, Giảng Võ phản ánh một thiết chế đào tạo nhân lực quân sự của quốc gia. Đặt hai không gian này cạnh nhau giúp nhìn rõ hơn quan niệm của các triều đại Thăng Long về việc đào tạo con người và tổ chức nhà nước.

Các hiện vật khai quật được trưng bày tại triển lãm “Giảng Võ trường và bộ sưu tập vũ khí thời Lê” ở Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Báo ảnh Việt Nam
Một di sản đã được chứng minh bằng lòng đất
Giá trị của Giảng Võ không chỉ nằm trong thư tịch. Năm 1983, trong quá trình mở rộng hồ Ngọc Khánh, công nhân phát hiện nhiều vũ khí, đồ gốm, sành và vật liệu kiến trúc. Các nhà khảo cổ sau đó tiến hành khai quật và tìm thấy một khối lượng lớn hiện vật. Hai hội nghị khoa học được tổ chức năm 1984 đã đưa ra những nghiên cứu khẳng định khu vực hồ Ngọc Khánh là trường Giảng Võ thời Lê.
Bộ sưu tập gồm giáo, qua, kiếm, câu liêm, đinh ba, mũi tên, đạn đá và súng lệnh. Theo tư liệu của Bảo tàng Hà Nội, 111 hiện vật được phân thành 13 nhóm, gồm bạch khí và hỏa khí. Đáng chú ý, tại địa điểm khai quật còn phát hiện lò bễ, xỉ sắt và những phác vật vũ khí đang chế tạo dở. Những bằng chứng này cho thấy Giảng Võ từng có một hệ thống hoạt động quân sự tương đối hoàn chỉnh, từ huấn luyện đến cung cấp quân khí.
Đây là một bộ sưu tập đặc biệt trong khảo cổ học Việt Nam. Ngày 30.1.2023, bộ sưu tập vũ khí trường Giảng Võ được công nhận là Bảo vật quốc gia. Bảo tàng Hà Nội sau đó tổ chức trưng bày chuyên đề “Giảng Võ trường và bộ sưu tập vũ khí thời Lê”, giới thiệu hơn 200 hiện vật và tài liệu, trong đó có 111 hiện vật thuộc bộ sưu tập Bảo vật quốc gia.
Những hiện vật này làm thay đổi cách nhìn về Giảng Võ. Chúng ta không còn đứng trước một địa danh chỉ được biết qua sách sử, mà trước một di sản có vật chứng trực tiếp. Điều đáng nói là các vật chứng ấy lại được phát hiện chính trong không gian từng thuộc về Giảng Võ.
Bởi vậy, Giảng Võ đặt ra một bài toán đặc biệt cho bảo tồn di sản đô thị. Phần lớn kiến trúc đã biến mất, nhưng địa điểm, ký ức và vật chứng vẫn còn. Bản đồ lịch sử cũng cho phép nhận diện khá rõ khu vực Giảng Võ trường ở phía Tây Thăng Long, với Khán Sơn, các hồ, gò đất, đường đất và những địa danh liên quan. Trong trường hợp này, phục dựng một công trình cổ theo nghĩa dựng lại một tòa nhà có thể không phải phương án phù hợp nhất.


Phố đi bộ Ngọc Khánh tái hiện Giảng Võ Đường xưa với hình ảnh binh lính rèn luyện võ thuật đi vào hoạt động từ năm 2024 nhưng chưa thực sự hiệu quả. Ảnh: Sức khỏe & Đời sống.
Phục dựng Giảng Võ như một cảnh quan di sản
Một Giảng Võ được dựng mới bằng vật liệu và hình thức cổ có thể tạo ra một biểu tượng thị giác, nhưng chưa chắc phục hồi được giá trị lịch sử của Giảng Võ. Bởi thứ đã mất ở đây không chỉ là một tòa nhà. Đó là cả một cảnh quan gồm nơi luyện tập, mặt nước, gò đất, đường đi, địa danh và những hoạt động quân sự từng diễn ra trong nhiều thế kỷ. Vì vậy, có thể cần chuyển từ tư duy “phục dựng công trình” sang “phục dựng cảnh quan di sản”.
Hồ Ngọc Khánh có thể là điểm khởi đầu. Chính lòng hồ là nơi phát hiện bộ sưu tập vũ khí quan trọng nhất của Giảng Võ. Không gian quanh hồ hiện nay đã được tổ chức thành khu vực đi bộ và dịch vụ, từng có đề xuất đưa những chi tiết kiến trúc gợi nhớ Giảng Võ Đường vào chỉnh trang đô thị. Đây có thể là bước đầu để hình thành một phương án rộng hơn, trong đó các dấu hiệu của Giảng Võ được đưa trở lại không gian công cộng.
Thay vì dựng một công trình giả cổ, có thể đánh dấu những vị trí lịch sử bằng bản đồ trên mặt đất, hệ thống biển diễn giải, nghệ thuật công cộng, các tuyến đi bộ và những điểm trưng bày. Bản đồ Giảng Võ xưa có thể được đặt cạnh bản đồ đô thị hiện nay để người dân nhận ra quan hệ giữa cảnh quan lịch sử và thành phố đương đại. Những địa danh như Khán Sơn, Bãi Đạn, Trường Bắn, Bãi Ngựa, Gò Voi có thể được nghiên cứu để tạo thành một mạng lưới ký ức thay vì chỉ còn là những cái tên trong sách.

Số hóa di sản và trải nghiệm số sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc chuyển đổi từ “phục dựng công trình” sang “phục dựng cảnh quan di sản”. Ảnh: Sài Gòn Giải Phóng
Quan trọng hơn, bộ sưu tập vũ khí cần được trả lại mối quan hệ với địa điểm đã sản sinh ra nó. Bảo tàng lưu giữ hiện vật, nhưng cảnh quan di sản có thể trả hiện vật về đúng câu chuyện của địa điểm. Một khẩu súng lệnh, một mũi giáo hay một viên đạn đá khi được đặt trong quan hệ với bản đồ, địa tầng khảo cổ và lịch sử Giảng Võ sẽ có ý nghĩa khác với khi chỉ được nhìn như một hiện vật riêng lẻ trong tủ kính.
Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng phát triển văn hóa hiện nay. Nghị quyết 09-NQ/TU của Thành ủy Hà Nội xác định phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch, sản phẩm và không gian văn hóa. Luật Thủ đô năm 2024 tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc huy động nguồn lực bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa và tổ chức không gian đô thị gắn với những giá trị đặc thù của Thủ đô.
Đặc biệt, Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị đặt di sản văn hóa trong mối quan hệ với phát triển bền vững, chuyển đổi số và đời sống đương đại. Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết này nhấn mạnh việc lấy di sản văn hóa làm trung tâm, phát huy tài nguyên văn hóa số và xây dựng các mô hình “bảo tàng mở”, qua đó duy trì sự hiện diện thường xuyên của di sản trong cộng đồng.
Giảng Võ có thể là một trường hợp thích hợp để thử nghiệm cách tiếp cận này. Một “bảo tàng mở” về Giảng Võ không nhất thiết phải là một tòa nhà. Nó có thể là một mạng lưới các địa điểm, hiện vật, bản đồ, tuyến đi bộ, nghệ thuật công cộng và lớp thông tin số được tổ chức trên chính không gian đô thị.
Điều cần giữ vững là sự phân biệt giữa cái còn lại và cái được tái tạo. Di tích khảo cổ phải được xác định rõ và những phần phục dựng bằng tư liệu phải được ghi chú. Còn các hình thức nghệ thuật và thiết kế đương đại cần được nhận diện như những sáng tạo của hôm nay. Cách làm ấy tránh việc biến quá khứ thành một sân khấu giả cổ, đồng thời cho phép lịch sử tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị.
Hà Nội đang đứng trước một cơ hội để nhìn lại Giảng Võ từ một góc độ rộng hơn. Nếu Văn Miếu, Quốc Tử Giám giúp nhận diện truyền thống đào tạo nhân tài về văn của Thăng Long, Giảng Võ giúp bổ sung một phương diện khác của lịch sử quốc gia, đó là đào tạo người làm võ, tổ chức quân đội và bảo vệ đất nước. Vì thế, điều cần phục dựng có lẽ không phải là một Giảng Võ Đường bằng gỗ, gạch và ngói, thay vào đó có thể suy nghĩ theo hướng điều cần phục dựng là mối quan hệ giữa địa điểm, hiện vật và ký ức đã từng làm nên Giảng Võ.
Một công trình có thể được xây dựng lại. Một cảnh quan lịch sử thì cần được đọc lại. Và với Giảng Võ, có lẽ Hà Nội cần làm cho người hôm nay có thể bước đi trên một không gian đô thị hiện đại nhưng vẫn nhận ra rằng dưới những con đường, mặt hồ và khu phố ấy từng tồn tại một trường võ bị lớn của Thăng Long. Từ đó chúng ta song song không những phục hồi một địa danh mà còn tham gia góp phần phục hồi một phần ký ức của kinh đô, mặt khác đóng góp vào công nghiệp văn hóa thủ đô đương đại.
PGS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng