Thống Cara: người đi tìm lại Mặt trời

Chàng thư sinh mặc áo lính  

Thống không tạo ra ánh sáng, ông chỉ nỗ lực sao chép lại thứ vĩ đại nhất mà loài người đang dùng chung: Mặt trời. Hành trình của ông, cũng là hành trình đi về phía Mặt trời. 

Thống sinh ra ở Đà Lạt nhưng lớn lên ở Sài Gòn. Năm 1978, chàng thanh niên 18 tuổi cầm trên tay lệnh gọi nghĩa vụ quân sự cùng ngày thi tuyển Đại học Bách Khoa. Quân đội hỏi: Khi nào thi xong? Thi xong môn vật lý buổi sáng, một giờ trưa, Thống lên đường nhập ngũ.

Sau hai tháng huấn luyện cơ bản ông được điều động ra thẳng biên giới Tây Nam - Campuchia. Cùng lúc đó cũng nhận được thông báo trúng tuyển vào Đại học Bách khoa, đơn vị bảo làm xong nhiệm vụ rồi về học. Thế rồi mười năm tuổi trẻ của ông dành cho quân đội. Mười năm đủ để một binh nhì trở thành sĩ quan chỉ huy, đi qua cuộc chiến tranh.

Ông Nguyễn Quốc Thống - người sáng lập thương hiệu Cara Lighting được mệnh danh“phù thủy ánh sáng”.

Đến khi rút quân về Hóc Môn, đơn vị cho phép ông đi học thêm vào buổi tối. Đêm đêm ông gò lưng đạp xe từ ngoại ô về quận 1 theo học Đại học Tổng hợp. Năm 1988, khi chiến tranh biên giới kết thúc, ông chuyển ngành. Ban ngày học Bách Khoa, ban đêm học Tổng hợp. Tuổi 30 của Thống là chuỗi ngày vắt kiệt sức để đuổi theo con chữ mà chiến tranh đã trì hoãn. Và rồi, ánh sáng chọn ông.

Từ kính màu đến cảm thức nhịp sinh học

Trong thời gian học đại học, Thống mở xưởng làm kính màu (stained glass) theo gợi ý của một kiến trúc sư người Anh, vì ông này tin rằng người Việt rất khéo tay. Kính màu chỉ thực sự sống khi có ánh sáng xuyên qua. Ánh sáng đi qua kính màu không còn là ánh sáng vật lý thuần túy; nó bị bẻ cong, nhuộm sắc, và mang theo cảm xúc. Sự mê mẩn đó chính là hạt mầm cho một tư duy khác biệt: ánh sáng không chỉ để soi rõ đồ vật, mà ánh sáng là để kiến tạo không gian.

Năm 1994, Thống mở cửa hàng đèn trang trí trên đường Nguyễn Trãi. Trong thời buổi người ta chỉ cần một bóng đèn dây tóc hay huỳnh quang treo lủng lẳng, Thống chơi ngông: mở showroom CARA có máy lạnh. Đèn không tắt, bật sáng rực rỡ để người mua bước vào là cảm nhận được một không gian sống. Năm 1997, từ một cửa hàng ông chính thức lập công ty đưa vào thị trường khái niệm “giải pháp chiếu sáng”, sau này có thương hiệu nước ngoài gọi sang hơn là “Lighting as a service” - ánh sáng là một dịch vụ chứ không phải bán bóng đèn.

Năm 1999, Thống được một hãng đèn châu Âu mời sang Đức dự hội chợ chiếu sáng quốc tế. Cú chạm trán với công nghệ phương Tây đập vỡ những giới hạn cuối cùng. Nhưng khi thế giới rầm rộ tiến lên đèn led vì bài toán tiết kiệm năng lượng, Thống nhận ra một sự đứt gãy: “Từ khi có đèn led, ánh sáng nhân tạo đã mất đi gốc gác của nó. Quang phổ không giống Mặt trời”. “Ánh sáng không chỉ để nhìn thấy, nó là nhịp sinh học, cái nhịp điệu đã được lập trình hàng triệu năm dưới sự chi phối của Mặt trời”. Buổi sáng, ánh nắng kích thích não bộ tiết ra cortisol, giúp con người hưng phấn. Buổi chiều, khi nắng tắt, cortisol giảm, nhường chỗ cho melatonin - hormone của giấc ngủ.

Art by Architects (AbyA) mùa 4 - 2026 tại Designers Hub lấy cảm hứng từ tựa sách của họa sĩ, dịch giả Trịnh Lữ:  Vẽ gì cũng là tự họa, giới thiệu gần 100 tác phẩm hội họa được sáng tác bởi Trịnh Lữ và các kiến trúc sư.

Đèn led, với sự hiện diện của quang phổ xanh, vô tình đánh lừa não bộ rằng lúc nào cũng là ban mai. Người ta sống trong những chiếc hộp bê tông thiếu ánh sáng tự nhiên, sử dụng ánh sáng nhân tạo vào ban ngày, rồi mang theo ánh sáng ấy vào phòng ngủ ban đêm. Melatonin không được sản xuất kịp. Mất ngủ, trằn trọc, những căng thẳng vô hình, những cơn trầm cảm nhẹ, sự cáu gắt trong những khu nhà thiếu nắng hay chung cư đóng kín... tất cả đều có bóng dáng của một cuộc khủng hoảng ánh sáng. 

Chúng ta đang bị ô nhiễm ánh sáng. Những biển quảng cáo hắt rực trời bờ sông Sài Gòn, những bóng đèn đường hắt ngược vào phòng ngủ, ánh sáng trắng nhợt nhạt trong bệnh viện khiến bệnh nhân tăng huyết áp vì “hội chứng bệnh viện”.

Chiếu sáng lấy con người làm trung tâm

Nhiều năm trước khi phương Tây phổ biến khái niệm Human Centric Lighting (HCL), Thống đã đi tìm thứ ánh sáng phục vụ cảm xúc. Ông phân tích sự khác biệt giữa Á và Âu: “Tại sao phòng khách châu Âu luôn mờ ảo, còn châu Á lại sáng hơn? Vì Tây ở cá nhân hóa. Còn ta tam đại đồng đường, ông đọc báo, cháu chơi game, mẹ may vá chung một phòng. Ánh sáng phải đủ”. Đôi mắt đen Á Đông chịu nắng tốt nhưng cần nhiều sáng ban đêm, mắt xanh Bắc Âu sinh ra ở vùng thiếu nắng, nhạy sáng, ra đường nhiệt đới phải đeo kính râm. Khi mang giải pháp đến khách hàng, ông quan tậm đến con người sống và sinh hoạt trong không gian đó, họ là người nước nào, người Việt thì ở đâu trước đó, mấy tuổi…

Ông cũng từ chối biến phòng ngủ thành quán bar với ánh sáng đổi màu lòe loẹt, bởi tự nhiên không có bầu trời đỏ rực (trừ khi có bão) hoặc những dải màu tạo hưng phấn như thế. Khái niệm HCL của Thống là dùng ánh sáng để chạm vào tâm trạng, kích hoạt serotonin - hormone hạnh phúc. “Một nhà hàng dùng đúng ánh sáng, khách sẽ nán lại lâu hơn, vui vẻ hơn, và dễ vị tha hơn”, Thống nói.

Gần chục năm nay, Thống tự tin mang cái đầu của một kỹ sư Việt Nam đi tranh luận và diễn thuyết tại các hãng đèn lừng danh ở Đức, Mỹ, Nhật. Những ngày đầu khi công nghệ led đưa vào chiếu sáng, ông phát hiện ra những lỗ hổng khi người ta chú ý nhiều đến tiết kiệm điện thay vì chất lượng ánh sáng, khi họ tạo ra ánh sáng trắng nhưng bỏ quên sắc đỏ - sắc độ của sự sống.

CARA Lighting lần đầu giới thiệu hệ giải pháp HCL (Human Centric Lighting) tại Việt Nam, phát triển trên nền tảng nghiên cứu nhịp sinh học và tác động của ánh sáng đến cơ thể con người, ngày 8.5.2026.

“Ánh sáng tốt nhất, kỳ thực lại là bóng dây tóc hay đèn dầu ngày xưa”, Thống kết luận. Thời xưa, người ta học dưới đèn dầu đâu mấy ai cận thị. Sự văn minh đôi khi buộc con người phải đánh đổi sức khỏe sinh học để lấy bài toán kinh tế năng lượng. Người ta sẵn sàng bỏ chục tỷ xây một căn nhà ngộp thở, bít kín giếng trời. Các khối chung cư mọc lên san sát che khuất tầm nhìn, chặn đứng đường đi của nắng.

Và một nhà bảo trợ nghệ thuật 

Năm 2019, việc dời đại bản doanh về C.space ở Tân Thuận đánh dấu sự ra đời của Designers Hub. Nơi đây vượt xa chức năng của một trung tâm thương mại vật liệu. C.space trở thành chốn nương náu và thăng hoa của nghệ thuật đương đại, tài trợ không gian cho hàng loạt sự kiện thị giác: từ triển lãm nhiếp ảnh “Beyond The Voyage”, không gian nghệ thuật “AbyA”, đến sự kiện "Italian Design Day" 2026.

Sự can thiệp của ông Thống vào nghệ thuật không giống như một nhà sưu tập tranh. Ông can thiệp bằng cách định hình cách tác phẩm đó được hiển lộ. Ánh sáng trang điểm cho tranh, kích hoạt năng lượng của người họa sĩ gửi vào bức tranh. “Giải pháp chiếu sáng cho tác phẩm nghệ thuật không chỉ dừng lại ở việc thắp sáng - Ông Thống từng nói - Ánh sáng giúp người xem nhìn thấy linh hồn của từng tác phẩm”.

Tôi bước ra khỏi phòng trải nghiệm ánh sáng của Cara giữa khu chế xuất Tân Thuận trong buổi hoàng hôn. Lần đầu tiên, ngước nhìn vệt nắng sót lại trên ngọn cây với một sự hàm ơn. Mặt trời đang tắt để những ngọn đèn bật sáng, nhưng bên trong tôi, một nhận thức mới về ánh sáng vừa được khơi lên. 

Bài: Bung Trần - Ảnh: TLNV