Giữ hồn xẩm giữa nhịp sống mới

Xẩm 48h bắt đầu những bước chân đầu tiên vào năm 2014. Chị Đinh Thị Thảo, khi đó còn theo học tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, đã tự hỏi những giá trị nghệ thuật truyền thống đang hiện diện ra sao giữa nhịp sống hiện đại vội vã. Để tìm câu trả lời, chị bắt đầu thực hiện các dự án về nghệ thuật truyền thống. Ban đầu dự án mang tên Chèo 48h - Tôi chèo về quê hương được vận hành dưới mô hình lớp học trải nghiệm ngắn hạn. 

Chị Đinh Thị Thảo (giữa) mong muốn gieo tình yêu xẩm vào lòng công chúng. Ảnh: CTV

Từ trải nghiệm đến kết nối 

Lớp học được mở ra để chị Thảo và những bạn trẻ có chung tình yêu với văn hóa dân tộc cùng khám phá, hòa mình vào không khí nghệ thuật cổ truyền. Sau thành công của lớp học năm 2014, sự đón nhận và hưởng ứng tích cực từ công chúng tạo động lực để chị mở thêm các lớp trải nghiệm khác như chầu văn và hát xẩm. Lớp học hát xẩm đầu tiên triển khai năm 2016 và tên gọi Xẩm 48h chính thức ra đời. 

Qua từng khóa học, Xẩm 48h may mắn chào đón và kết nối được những hạt nhân tích cực. Các thành viên đến với nhóm từ nhiều ngành nghề. Họ không chỉ có năng khiếu, có khả năng đàn hát, mà quan trọng hơn cả là cùng mang mong muốn được đào sâu, phát triển bản thân ở thế mạnh âm nhạc cổ truyền. Từ niềm đam mê chung, các thành viên cứ thế hội tụ về một mái nhà và bền bỉ đồng hành qua từng năm tháng. 

Đến với Xẩm 48h, khán giả không chỉ xem mà còn trực tiếp trải nghiệm.

Khi nhóm bắt đầu biểu diễn thường xuyên hơn trên các sân khấu chuyên nghiệp, các thành viên cũng từng thử tìm một tên gọi phù hợp hơn. Tuy nhiên, qua nhiều lần xuất hiện, tên gọi Xẩm 48h đã trở nên thân thuộc đối với đông đảo khán giả. Không đơn thuần là một danh xưng, cái tên này lưu giữ toàn bộ ký ức, tâm huyết mà nhóm trao gửi tới cộng đồng suốt nhiều năm qua. 

Giữ trọn lề lối cổ 

Anh Nguyễn Hoàng Hiệp, thành viên Xẩm 48h, chia sẻ rằng ngày nay xẩm đã được biết đến nhiều hơn. Nhiều bạn trẻ đã sáng tác, biến tấu các bài hát xẩm theo hướng mới mẻ, trong khi những người trẻ lựa chọn đi theo các làn điệu xẩm cổ không còn nhiều. Anh Hiệp nhấn mạnh song song với những người trẻ lựa chọn sáng tạo cũng có những người như các thành viên Xẩm 48h chọn cách gìn giữ nguyên bản. 

Xẩm 48h tin rằng đời sống văn hóa hiện đại luôn cần sự hiện diện của những mảnh ghép đa dạng. Bên cạnh sự phát triển sôi động của các xu hướng mới, việc kiên trì giữ gìn những giá trị nguyên bản gần gũi với lề lối cổ sẽ giúp công chúng có cơ hội được chiêm ngưỡng một bức tranh toàn cảnh, trọn vẹn về tiến trình phát triển của loại hình nghệ thuật này. 

Đưa xẩm tìm lại không gian truyền thống, gợi lại những ký ức hoài niệm.

Định hướng lâu dài của Xẩm 48h được chị Thảo “bật mí” là tiếp tục tập trung trau dồi vốn bài bản cổ để thực hiện các dự án lưu trữ di sản lâu dài. Trên hành trình gìn giữ vốn cổ đầy gian nan, nhóm đã học hỏi rất nhiều từ các băng thu âm giọng hát còn lưu lại của cố NSƯT - nghệ nhân Hà Thị Cầu, các bản ghi âm giá trị của Hồ Gươm Audio, nguồn tư liệu lưu trữ phong phú tại Viện Âm nhạc cùng với sự chỉ dẫn tận tình từ các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian. 

Để quá trình tìm hiểu và thực hành đạt hiệu quả cao nhất, các thành viên trong nhóm luôn biết cách phát huy thế mạnh riêng của từng người để bổ trợ cho nhau: chị Thảo tập trung nghiên cứu lý thuyết âm nhạc học, anh Mai Đức Thiện hay anh Ngô Văn Hảo sưu tầm, tìm kiếm nguồn tư liệu dồi dào từ nhiều kênh, tạo nên nền tảng tri thức vững chắc cho toàn nhóm. 

Mang xẩm đến không gian trẻ trung, kết nối đông đảo khán giả trẻ.

Sáng tạo hình thức tổ chức và không gian diễn xướng 

Xẩm 48h không tự nhận là những người sáng tạo về mặt âm nhạc bởi số lượng tác phẩm thử nghiệm hay sáng tác mới của nhóm rất ít. Thay vào đó, sự sáng tạo của Xẩm 48h nằm ở phương thức linh hoạt và hiệu quả nhằm đưa làn điệu xẩm đến gần hơn với không gian sống đương đại. 

Nhóm là một trong những đơn vị đầu tiên thực hiện các buổi biểu diễn bán vé định kỳ. Trong đó hai mô hình tiêu biểu là Xẩm gia đình dành cho phụ huynh và trẻ em từ 7 đến 14 tuổi cùng Xẩm Tonkin hướng tới người trưởng thành và người lớn tuổi muốn tìm về không gian Hà Nội hoài cổ. Nhóm luôn tìm hiểu kỹ tâm lý từng nhóm khán giả nhằm thiết kế câu chuyện và không gian diễn xướng phù hợp nhất.

Nhóm cũng rất chủ động đưa hát xẩm vào học đường. Xẩm 48h đã triển khai nhiều chương trình tương tác trực tiếp sinh động như Phiêu lưu vào thế giới xẩm kỳ thú, hay gần đây nhất là dự án Xẩm đến trường được phối hợp thực hiện cùng SpaceSpeakers. 

Xẩm 48h mang điệu hát truyền thống gắn kết nhiều thế hệ gia đình. Ảnh: CTV

Nhóm tích cực kết hợp với các sinh viên đến từ nhiều trường đại học để cùng thực hiện các sự kiện văn hóa, các bài nghiên cứu khoa học và mở rộng các hoạt động truyền thông trên nền tảng mạng xã hội. Các bạn sinh viên không chỉ đóng vai trò là người học hỏi mà còn trở thành những cánh tay nối dài đắc lực, giúp Xẩm 48h lan tỏa nét đẹp di sản đến đông đảo giới trẻ. 

Không dừng lại ở thủ đô, Xẩm 48h còn mang xẩm đến với khán giả miền Trung và miền Nam như Đà Nẵng, TP.HCM. Dù đây là những vùng đất không có truyền thống thực hành hát xẩm nhưng khán giả vẫn đón nhận rất nhiệt thành. Những chuyến đi xa ấy giúp các thành viên nhận ra rằng văn hóa truyền thống thực chất vô cùng gần gũi và dễ tiếp cận, chỉ cần được thực hành một cách chỉn chu, nghiêm túc.

Không ngừng tìm kiếm không gian biểu diễn mới, Xẩm 48h nâng tầm trải nghiệm khán giả.

Trái ngọt 

Những nỗ lực âm thầm nhưng vô cùng kiên trì của Xẩm 48h suốt nhiều năm qua đã thu hái được phản hồi tích cực từ cả giới chuyên môn lẫn công chúng. Về phía các nhà nghiên cứu, nhóm vô cùng may mắn khi được ghi nhận, đồng hành và đánh giá cao từ nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền. Trong một buổi biểu diễn của nhóm tại TP.HCM, ông đã nhận xét Xẩm 48h là một trong những nhóm “thực hành đàn, hát gần sát nhất với lối cổ điển”.

Về phía công chúng, nhóm liên tục nhận được sự hưởng ứng ấm áp từ khán giả nhiều lứa tuổi. Người lớn tuổi tìm thấy ở hát xẩm những hoài niệm xưa. Trong khi đó, các khán giả trẻ tìm đến với xẩm không chỉ vì sự tò mò thuần túy như trước mà họ tìm hiểu một cách sâu sắc, bài bản và nghiêm túc. Nhiều bạn trẻ chia sẻ rằng sau khi thưởng thức Xẩm 48h, họ cảm nhận được một nguồn năng lượng hoàn toàn mới mẻ. 

Những làn điệu xẩm ngân vang trong khuôn khổ lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026. Ảnh: Quốc Thanh

Đặc biệt nhóm cũng nhận được tình cảm rất chân thành từ khán giả nhỏ tuổi sau những buổi biểu diễn tại các trại hè thiếu nhi. Nhiều em nhỏ sau đó vẫn nhớ như in những bài hát và các câu chuyện về xẩm từng được nghe. Phản hồi tích cực qua những bức thư tay cho thấy sức dung nạp văn hóa truyền thống của các em lớn hơn rất nhiều so với những gì người lớn nghĩ. 

Cột mốc đáng nhớ nhất gần đây chính là việc Xẩm 48h vinh dự nhận Giải thưởng Trần Văn Khê 2026. Chị Thảo cho biết đã theo dõi các hoạt động của Quỹ Học bổng và Giải thưởng Trần Văn Khê từ lâu và ấp ủ mong ước nhóm có cơ hội chạm tới giải thưởng cao quý này. Chị cũng như các thành viên Xẩm 48h đặc biệt ấn tượng và được truyền cảm hứng qua đợt trao giải đầu tiên khi Quỹ vinh danh hai nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan và Bùi Trọng Hiền, những người thầy mẫu mực trong nghiên cứu cổ nhạc.  

Ông Nguyễn Phước Lộc, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP.HCM và đại diện Quỹ Trần Văn Khê trao giải tập thể cho Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48H trong khuôn khổ Lễ công bố và trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 diễn ra sáng 31.7 tại TP.HCM. Ảnh: Minh Hòa

Đến lần trao giải thứ hai năm 2026, khi gửi hồ sơ tham gia, nhóm được Hội đồng nghệ thuật đánh giá rất cao. Ban tổ chức ghi nhận Xẩm 48h không chỉ là một tập thể kiên trì thực hành các giá trị cổ nhạc mà còn mang trong mình tinh thần trẻ trung của những người trẻ đến từ nhiều ngành nghề nhưng cùng chung nhiệt huyết bảo tồn di sản văn hóa truyền thống.

Bước ra từ cột mốc Giải thưởng Trần Văn Khê 2026, Xẩm 48h như được tiếp thêm một “nhịp phách” mạnh mẽ, sẵn sàng cho những hành trình mới, để vẻ đẹp nguyên bản của xẩm tiếp tục ngân vang và đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.  

Nguyễn Phúc Nam Dương