Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 và sự ghi nhận cho một mô hình bảo tồn di sản sống

LTS: Sáng ngày 31.7, Quỹ Trần Văn Khê tổ chức Lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 cho các tập thể và cá nhân tiêu biểu hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn và truyền bá âm nhạc dân tộc Việt Nam. Trong đó, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế là một trong hai tập thể được trao giải thưởng. TS. Nguyễn Phước Hải Trung - Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, đã gửi tới Người Đô Thị bài viết nhân sự kiện đặc biệt này.

 TS. Nguyễn Phước Hải Trung - Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, phát biểu tại Lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 sáng 31.7. Ảnh: Trung Dũng

Ngày 31.7.2026, tại Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ (TP. Hồ Chí Minh), Quỹ Trần Văn Khê tổ chức Lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê lần thứ hai (sau lần đầu vào năm 2023). Mang tên nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc dành trọn cuộc đời cho việc gìn giữ và quảng bá di sản Việt Nam, giải thưởng hướng đến tôn vinh những cá nhân, tập thể có đóng góp nổi bật trong nghiên cứu, giảng dạy, sáng tạo và thực hành âm nhạc truyền thống.

Năm nay, bên cạnh 6 cá nhân, 2 tập thể được vinh danh là Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và Nhóm xẩm Hà Thành (Xẩm 48H). Mỗi lựa chọn đều phản ánh một cách tiếp cận riêng trong việc bảo tồn và phát huy di sản, nhưng việc Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế được trao giải đặc biệt gợi mở nhiều suy ngẫm về con đường gìn giữ văn hóa truyền thống trong bối cảnh đương đại.

Có những giải thưởng không đơn thuần tôn vinh một thành tựu nghệ thuật, mà còn khẳng định một triết lý bảo tồn văn hóa. Việc trao Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 cho tập thể Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế là một trường hợp như vậy. Đây không chỉ là sự ghi nhận những thành quả của một đơn vị nghệ thuật sau hơn ba thập niên bền bỉ gìn giữ di sản cung đình Huế, mà còn là sự khẳng định một mô hình bảo tồn văn hóa phi vật thể tiêu biểu của Việt Nam  gắn liền với việc nghiên cứu, truyền dạy và thực hành nghệ thuật được kết nối trong một chỉnh thể thống nhất.

Ông Nguyễn Phước Lộc, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP.HCM và đại diện Quỹ Trần Văn Khê trao giải tập thể cho Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48H. Ảnh: Trung Dũng

Tập thể Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và đại diện Quỹ Trần Văn Khê, các đại biểu chụp hình lưu niệm tại Lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026. Ảnh: Trung Dũng

Nếu nhìn vào di sản văn hóa Việt Nam hiện nay, không khó để nhận thấy nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước thách thức lớn như nghệ nhân ngày càng ít, môi trường diễn xướng bị thu hẹp, lớp kế cận thiếu hụt và nguy cơ "bảo tàng hóa" di sản ngày càng hiện hữu. Trong bối cảnh đó, giá trị nổi bật của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế không nằm ở số lượng chương trình biểu diễn hay các giải thưởng đạt được, mà ở việc xây dựng được một hệ sinh thái bảo tồn hoàn chỉnh, trong đó mỗi hoạt động nghiên cứu đều dẫn đến phục hồi, mỗi kết quả phục hồi lại trở thành chất liệu cho biểu diễn, giáo dục và truyền dạy.

Đó cũng chính là tinh thần mà Giáo sư Trần Văn Khê suốt đời theo đuổi. Với ông, di sản âm nhạc không thể được bảo tồn bằng cách lưu giữ trong thư viện hay bảo tàng, mà phải được thực hành, được truyền nghề và tiếp tục sống trong cộng đồng. Xét dưới góc nhìn đó, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế chính là một minh chứng tiêu biểu cho quan điểm "bảo tồn để phát huy" mà cố giáo sư nhiều lần nhấn mạnh trong các công trình nghiên cứu và diễn đàn quốc tế.

Tập thể và các cá nhân được trao Giải thưởng Trần Văn Khê 2026 chụp hình lưu niệm cùng các đại biểu. Ảnh: Trung Dũng

Điều làm nên sự khác biệt của Nhà hát là năng lực nghiên cứu khoa học hiếm thấy ở một đơn vị biểu diễn nghệ thuật. Trong giai đoạn 2003-2026, đơn vị đã thực hiện 28 hồ sơ khoa học, đề tài nghiên cứu và dự án bảo tồn, trải rộng từ Nhã nhạc, Tuồng, Múa cung đình đến nhạc khí, trang phục, mặt nạ, nghi lễ và phương pháp truyền dạy. Những công trình này không dừng ở việc ghi chép tư liệu mà trực tiếp phục vu quá trình phục dựng các bài bản thất truyền, hoàn thiện không gian diễn xướng và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu lâu dài. Đặc biệt, việc triển khai số hóa chữ nhạc truyền thống Huế và xây dựng giáo trình giáo dục di sản cho thấy Nhà hát đã chuyển từ tư duy "lưu giữ" sang tư duy "kiến tạo tri thức", đưa di sản bước vào kỷ nguyên số.

Có thể nói, đây là một trong số rất ít đơn vị nghệ thuật truyền thống ở Việt Nam vừa có lực lượng biểu diễn chuyên nghiệp, vừa có bộ phận nghiên cứu ứng dụng chuyên trách. Chính mô hình này tạo nên sự khác biệt căn bản là bảo tồn không còn là công việc của từng nghệ nhân riêng lẻ mà trở thành hoạt động khoa học có phương pháp, có hệ thống và có tính kế thừa.

Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế đã đạt nhiều thành tích nổi bật trong sưu tầm, bảo tồn và  phát huy các di sản về diễn xướng cung đình.

Một lý do quan trọng khác khiến Nhà hát xứng đáng với Giải thưởng Trần Văn Khê là thành công trong việc giải quyết bài toán trao truyền và tiếp nối. Di sản chỉ thực sự tồn tại khi có người tiếp nhận và thực hành. Trong nhiều năm qua, Nhà hát duy trì mô hình nghệ nhân truyền dạy, đào tạo liên tục các thế hệ diễn viên, nhạc công trẻ, đồng thời khảo cứu, ghi chép tri thức của các nghệ nhân cao tuổi trước khi những vốn quý ấy mất đi theo thời gian.

Việc Giáo sư Trần Văn Khê trực tiếp tham gia giảng dạy khóa đào tạo nhạc công Nhã nhạc tại Huế năm 2005 mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Đó không chỉ là sự đồng hành của một học giả lớn, mà còn là sự khẳng định niềm tin của ông đối với hướng đi mà Nhà hát đang theo đuổi.

Nếu nghiên cứu và đào tạo tạo nên chiều sâu thì thực hành di sản chính là yếu tố tạo nên sức sống. Trong nhiều năm qua, Nhã nhạc, Múa cung đình và Tuồng Huế vẫn được biểu diễn hằng ngày tại Nhà hát Duyệt Thị Đường, giữa Hoàng cung Huế, không gian mà các loại hình nghệ thuật ấy từng được sinh ra cách đây hàng trăm năm. Đây là điều không nhiều quốc gia có được, di sản không chỉ được bảo tồn nguyên trạng mà còn được thực hành ngay trong chính không gian văn hóa gốc của nó.

Trong nhiều năm qua, Nhà hát đã làm tốt công tác biểu diễn phục vụ các ngày lễ lớn như lễ hội đêm giao thừa, lễ kỉ niệm những dấu mốc lịch sử trọng đại của quê hương, đất nước, đặc biệt là các kì lễ hội Festival... Ảnh: nhanhac.com.vn

Quan trọng hơn, Nhà hát đã đưa nghệ thuật cung đình vượt khỏi phạm vi sân khấu để trở thành một phần của đời sống đương đại. Từ việc phục dựng các nghi lễ như Tế Nam Giao, Ban sóc, Truyền lô, Thiết triều Nguyên đán đến vai trò nòng cốt trong Festival Huế, các chương trình nghệ thuật lớn và hoạt động giáo dục di sản học đường, Nhà hát đã chứng minh rằng di sản không chỉ thuộc về quá khứ mà hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển xã hội hôm nay.

Ở bình diện quốc tế, hành trình lưu diễn tại Nhật Bản, Pháp, Ý, Hàn Quốc, Thụy Sĩ, Úc cùng nhiều quốc gia khác cho thấy Nhà hát không chỉ biểu diễn nghệ thuật mà còn thực hiện vai trò của một "đại sứ văn hóa". Đặc biệt, trong quá trình bảo tồn và phát huy Nhã nhạc - di sản được UNESCO ghi danh năm 2003, Nhà hát luôn là lực lượng thực hành trung tâm, góp phần chuyển hóa danh hiệu quốc tế thành giá trị sống trong cộng đồng. Đây là điểm khác biệt rất quan trọng, bởi nhiều di sản sau khi được vinh danh thường gặp khó khăn trong việc duy trì sức sống, trong khi Nhã nhạc Huế vẫn được biểu diễn, nghiên cứu và truyền dạy liên tục.

Tập thể lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế cùng các nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế tham gia tại Liên hoan ca, múa, nhạc toàn quốc năm 2024 (đợt 2). Ảnh: Báo Công lý

Nhìn rộng hơn, việc trao Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 cho Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế còn mang một thông điệp lớn hơn ý nghĩa của một danh hiệu. Đó là sự khẳng định rằng bảo tồn di sản trong thế kỷ 21 không thể chỉ dựa vào lòng nhiệt huyết của nghệ nhân, mà cần sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực, thực hành nghệ thuật, giáo dục cộng đồng và hợp tác quốc tế. Chính sự hội tụ của những yếu tố đó đã tạo nên một mô hình bảo tồn di sản sống tiêu biểu của Việt Nam.

Giải thưởng Trần Văn Khê dành cho Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế không chỉ là phần thưởng cho những thành tựu đã đạt được, mà còn là sự tôn vinh một tư duy bảo tồn hiện địa, bền vững và giàu sức lan tỏa. Đó cũng là cách tiếp nối xứng đáng di sản học thuật và tâm huyết của Giáo sư Trần Văn Khê, người suốt đời khẳng định rằng âm nhạc truyền thống chỉ thực sự trường tồn khi được gìn giữ bằng tri thức, được nuôi dưỡng bằng thực hành và được trao truyền bằng tình yêu đối với văn hóa dân tộc.

TS. Nguyễn Phước Hải Trung - Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế