Tờ giấy trắng ở tuổi bốn mươi
Jung có một câu nói đặc biệt truyền cảm hứng dù ông không có ý định truyền cảm hứng, đó là cuộc đời chỉ thực sự bắt đầu vào năm bốn mươi tuổi, trước đó ta chỉ làm thí nghiệm mà thôi! Nhân vật chính của Kẻ mất trí bước vào câu chuyện ở đúng độ tuổi ấy.
Sau một tai nạn, anh tỉnh lại trong bệnh viện với một bộ não còn nguyên vẹn kỹ năng, còn ký ức thì trống rỗng như một tờ giấy trắng. Anh biết nấu ăn, biết đọc nét chữ, biết vẽ, biết cả cách tán tỉnh cô điều dưỡng… nhưng tuyệt nhiên không biết mình là ai.

Ảnh tác giả Đặng Thiều Quang trong buổi ra mắt sách. Ảnh: Nguyễn Đình Toán
Luna và Anima
Điều đầu tiên khiến tôi khựng lại là cái tên Luna của nhân vật nữ chính. Tôi nghĩ ngay đến chữ lunatic, nghĩa là kẻ mất trí, gốc Latin chỉ người bị Mặt trăng (Luna) ám. Sách tên là Kẻ mất trí, nữ chính tên là Luna. Tôi không tin đó là sự tình cờ.
Mặt trăng còn là biểu tượng của Anima, nguyên lý tính nữ trong vô thức của người nam. Trong giả kim thuật mà Jung dày công nghiên cứu, Mặt trời thuộc về ý thức và lý trí, Mặt trăng thuộc về bóng đêm, trực giác và cảm xúc. Người đàn ông thường phóng chiếu Anima lên một người phụ nữ cụ thể mà anh yêu say đắm. Nhân vật phải lòng cô điều dưỡng đúng lúc căn tính của anh đang là một tờ giấy trắng.
Khi yêu, ta biết mình nên trở thành ai
Chính nhân vật cũng tự hỏi anh yêu cô gái, yêu biểu tượng nữ tính, hay chỉ là dục vọng của con đực trước con cái. Anh nhìn ra lòng tử tế của cô qua một dòng chữ viết tay, qua cách nét chữ L lượn vòng rồi buông rơi như một chiếc tàu lượn. Từ một tờ giấy trắng không biết mình là ai, nhưng đi qua tình yêu lúc đầu hoàn toàn bản năng, về sau trở nên thuần khiết hướng thiện, nhân vật được đi trọn hành trình cá nhân hóa, đối diện với vô thức và hợp nhất những phần bóng tối bị chối bỏ để trở nên toàn vẹn.
Nhân vật hỏi tội tác giả
Khi không là ai cả, anh có thể là bác sĩ, thám tử, họa sĩ, nhà văn, thậm chí một gã viết truyện khiêu dâm. Tôi đã ghi bên lề trang sách: Anh là tất cả những người đó! Đến khi khám phá ra quá khứ của mình, nhân vật bực bội đến mức quyết định đi tìm tác giả để hỏi tội.
Với tôi, đây là một trải nghiệm vừa sửng sốt vừa thú vị. Lần đầu tiên tôi được theo chân nhân vật đi taxi đến tận nhà riêng của tác giả. Đó là một quán cà phê có thật, cách chỗ tôi ngồi đọc chỉ vài cây số. Chuyện người đọc bước vào thế giới tiểu thuyết thì đã là thường tình. Nhưng ở đây, nhân vật bước ra khỏi trang giấy và đi thẳng vào thế giới thực khiến tôi cảm giác trong khoảnh khắc ranh giới giữa hư cấu và hiện thực dường như bị xóa nhòa.
Nhà văn bảo rằng con người mượn ngôn từ để nói lên nỗi kinh hãi trước thực tại, và đó là cách duy nhất để tự truy vấn. Nhân vật vặc lại rằng cuốn sách chẳng qua là cuộc tự phân tâm của người viết, rồi tuyên bố: Ông chẳng qua chỉ là người chấp bút cho tôi mà thôi.
Chi tiết táo bạo ấy gợi tôi nhớ đến Jung. Ông gọi người nghệ sĩ là “con người tập thể”, vừa là phương tiện chuyên chở, vừa là người tạo hình cho đời sống vô thức của nhân loại. Nhân vật của Đặng Thiều Quang chỉ nói lại ý ấy bằng một giọng ngạo nghễ hơn mà thôi. Được tác giả sinh ra, nhưng số phận cuối cùng do chính anh quyết định.
Ngoài đời cũng vậy: ta không chọn được việc mình sinh ra, nhưng có quyền quyết định mình sẽ trở thành ai.

Bìa cuốn tiểu thuyết Kẻ mất trí. Ảnh Phạm Linh
Có thể tôi không là ai cả
Khép lại hành trình, nhân vật bàng hoàng nhận ra người anh tìm thấy có thể là một người khác, một người đang hôn mê. Lại là một cú plotwist đầy bất ngờ nữa! Nhưng chính khi buông được sự bám chấp vào một cái tôi cố định, anh mới thực sự tự do và sự tự do ấy chỉ trọn vẹn khi nó được lấp đầy bằng lòng tử tế, bằng những giá trị mình tạo ra cho đời, dưới sự dẫn lối của tình yêu. Có thể tôi không là ai cả. Và thế thì đã sao?
Nhân vật ở tuổi bốn mươi, còn tác giả đã ngoài năm mươi, cái tuổi tri thiên mệnh, cuốn sách như một bức tâm thư về tình yêu, lòng tử tế và gánh nặng của việc được sinh ra làm người nhưng được viết bằng tinh thần lạc quan và can đảm. Lối viết hiện đại, cách kể chuyện cuốn hút, cùng những yếu tố văn hóa đại chúng được cài cắm khéo léo khiến cuốn sách vừa gần gũi với đời thực, vừa kích thích trí tuệ và trí tưởng tượng của người đọc…
Lê Vân