Nhà thơ Canada Anne Carson đoạt giải Nobel Văn chương 2026

Nhà thơ Canada Anne Carson. Ảnh: Getty Image

Phong cách và văn phong "nhãn quan lập thể"

Theo Chủ tịch Ủy ban Nobel Anders Olsson, hầu như toàn bộ sáng tác của Carson xoay quanh giao điểm giữa nỗi ám ảnh của nhà ngữ văn học với từ ngữ và khát vọng của nhà thơ về những ý nghĩa mới. Bản thân Carson xem cội nguồn của từ ngữ (etymology) là điểm xuất phát cho mọi tác phẩm. Bà kết hợp nhuần nhuyễn giữa viết thơ, dịch thuật và giảng dạy trong suốt sự nghiệp.

Ủy ban Nobel nhận định Carson thoát khỏi lối thơ trữ tình gắn với cái tôi tự sự bằng cách đặt những giọng nói, nhân vật và văn bản vốn xa lạ vào cùng một "chòm sao" văn chương.

Trong Economy of the Unlost (1999, tạm dịch: Kinh tế của những điều không mất), bà đối chiếu thi sĩ Hy Lạp thế kỷ VI TCN Simonides xứ Keos với Paul Celan. Trong Men in the Off Hours (2000, tạm dịch: Đàn ông trong giờ nhàn rỗi), bà đặt sử gia Thucydides cạnh nhà văn Virginia Woolf. Cách viết này tạo ra những tác phẩm vừa tinh nghịch vừa mỉa mai, di chuyển giữa thơ cổ điển và hiện đại, giữa các thể loại và loại hình nghệ thuật.

Từ cuốn tiểu luận dài Eros the Bittersweet (1986, tạm dịch: Eros: Đắng cay và Ngọt ngào), Carson đã đặt nền móng cho toàn bộ sự nghiệp về sau. Cuốn sách lấy một tính từ ghép của Sappho – định nghĩa Eros là sự hòa quyện giữa đau đớn và ngọt ngào – để lý giải khoảng cách giữa người yêu và người được yêu như động lực sáng tạo bài thơ. Bà gọi phương pháp của mình là "nhãn quan lập thể", cho phép "giữ thăng bằng hai góc nhìn cùng lúc".

Nhà thơ Anne Carson tham dự lễ trao giải Sách Quốc gia lần thứ 75 tại Cipriani Wall Street, Mỹ năm 2024. Ảnh: AP

Những tác phẩm tiêu biểu

Một số tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp của Anne Carson được Ủy ban Nobel vinh danh gồm:

• Glass, Irony, and God (1995, tạm dịch: Thủy tinh, Mỉa mai và Chúa trời): Trong đó The Glass Essay là trường ca bằng thơ về nỗi đau và tình yêu đơn phương. Người kể chuyện là một phụ nữ bị chồng bỏ, về thăm người mẹ cô độc nơi đồng hoang cùng những cuốn sách của Emily Brontë.
• Autobiography of Red: A Novel in Verse (1998, tạm dịch: Tự truyện màu đỏ: Tiểu thuyết bằng thơ): Tác phẩm lớn nhất của bà. Carson lấy các mảnh thơ của Stesichoros về quái vật có cánh màu đỏ Geryon làm điểm xuất phát, tái hiện nhân vật này thành một "người hùng" dịu dàng trong một tiểu thuyết trưởng thành hiện đại.
• The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos (2001, tạm dịch: Vẻ đẹp của người chồng: Tiểu luận hư cấu trong 29 điệu Tango): Khắc họa cuộc cãi vã sắc lạnh với người chồng dối trá qua 29 chương thơ mở đầu bằng văn liệu của John Keats.
• Nox (2010, nghĩa là Đêm): Tác phẩm tưởng nhớ người anh trai Michael quá cố. Sách được thiết kế độc đáo như một chiếc hộp chứa dải giấy gấp kiểu đàn xếp, gồm ảnh, thư từ và bản dịch của Carson từ bài thơ tưởng niệm số 101 của Catullus.
• Float (2016, tạm dịch: Trôi dạt) & Wrong Norma (2024, tạm dịch: Quy chuẩn lệch lạc): Tập hợp các văn bản đa dạng với tính trình diễn mạnh mẽ, nơi bà vượt biên sang nhiều lĩnh vực nghệ thuật và học thuật.

Bên cạnh sáng tác, Ủy ban Nobel đánh giá các bản dịch từ tiếng Hy Lạp cổ của Anne Carson là những tác phẩm nghệ thuật độc lập. Có thể kể đến: If Not, Winter: Fragments of Sappho (Nếu không phải mùa đông: Những mảnh thơ Sappho); Electra (Kịch Electra - dịch Sophocles); Antigone / Antigonick (Kịch Antigone - dịch và diễn giải lại Sophocles); Bakkhai (Những người phụ nữ Bacchus - dịch Euripides).

Ngoài ra, bà còn liên tục cộng tác với các nghệ sĩ thị giác, biên đạo múa, đạo diễn opera và sân khấu.

Chân dung Anne Carson.

Anne Carson sinh ngày 21.6.1950 tại Toronto, Canada. Bà theo học Trường St. Michael's thuộc Đại học Toronto và nhận bằng Tiến sĩ ngành Cổ điển học năm 1981 với luận án mang tên Odi et Amo Ergo Sum (Tạm dịch: Tôi ghét và tôi yêu, vậy tôi tồn tại). Bà từng giảng dạy tại các đại học danh tiếng như McGill, Michigan, NYU và Princeton.

Ủy ban Nobel nhấn mạnh tầm quan trọng nổi bật của các tác phẩm do Carson sáng tác từ thập niên 1990 đối với đời sống nghệ thuật và văn chương quốc tế. Trước Nobel, bà từng đoạt giải Princesa de Asturias về Văn chương (2020), các giải Lannan, Griffin, T.S. Eliot cùng học bổng MacArthur, Guggenheim.

Hiện tại, các tác phẩm của bà chưa chính thức được dịch và xuất bản tại Việt Nam. Độc giả trong nước chủ yếu tiếp cận sáng tác của bà qua các bản dịch riêng lẻ (thơ và truyện ngắn) do các dịch giả tự do đăng tải trên các chuyên trang văn học trực tuyến.

Lan Chi (Theo Nobel Prize)