Những trang viết từ tầng đáy đô thị Trung Quốc

Đó là thơ ca, tản văn, hồi ký… hay nói rộng hơn là những tác phẩm của các cây viết “xuất thân” từ tầng lớp lao động, “di cư” từ vùng nông thôn lên thành phố lớn. Đây là dòng sách không phải quá mới khi nhiều năm trước, Gái công xưởng của Leslie T. Chang - cựu phóng viên Wall Street Journal, đã phơi bày thực trạng chuyển dịch lao động đi cùng làn sóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở đô thị lớn… Tuy vậy, trong bối cảnh ngày nay, những người phụ trách dây chuyền lắp ráp của nền kinh tế xuất khẩu đã lùi về sau, để tiến lên trước là các shipper đằng sau tay lái, tự viết câu chuyện của mình thay vì phụ thuộc vào một ai đó.

Việc thể loại này bất ngờ bùng nổ không chỉ cho thấy một sự chuyển đổi về mặt nghề nghiệp, mà đồng thời là sự tương tác mang tính tất yếu giữa người lao động với các vấn đề như đô thị hóa, khoảng cách thu nhập, sự trỗi dậy của giai cấp trung lưu cũng như chính sách thiếu sự bền vững đến từ thượng tầng...

Thành công và gây tiếng vang

Tháng Bảy vừa qua, truyền thông Trung Quốc bất ngờ đưa tin người chiến thắng mới nhất của hạng mục thơ ca tại giải thưởng văn học Lỗ Tấn danh giá, do Hội Nhà văn tổ chức 4 năm một lần là một… shipper.

Theo đó, Vương Kế Binh, 57 tuổi, đã được vinh danh ở lần trao giải thứ 9 cho tập Bay thấp gồm nhiều bài thơ xoay quanh cảm xúc và chuyện đời thường gắn với công việc của bản thân mình. Sinh năm 1969, ông chỉ học hết cấp hai rồi sớm làm nhiều công việc, từ bán hàng lề đường, thợ xây cho đến gần đây là một shipper. Tính cho đến nay, ông đã sáng tác hơn 6.000 bài thơ, phát hành được 5 tuyển tập, trong đó Bay thấp ra mắt lần đầu vào 2 năm trước.

Tác giả Vương Kế Binh và tập thơ của mình đoạt giải Lỗ Tấn 2026. Ảnh: China South Morning Post

Vượt khỏi biên giới, cuối năm vừa qua, Hồ An Diên cũng gây chú ý khi hồi ký I Deliver Parcels in Beijing (tạm dịch: Tôi giao bưu kiện ở Bắc Kinh) được mua bản quyền cũng như chuyển ngữ tại các thị trường nói tiếng Anh. Cuốn sách, theo đó, được mở rộng từ những bài viết trên blog cá nhân, xoay quanh hai thập niên làm những công việc có thu nhập thấp trong nền kinh tế tự do. Khi xuất hiện tại quê nhà vào năm 2023, tác phẩm nhanh chóng bán hơn 2 triệu bản, giúp tên tuổi này chạm đến giải Tác giả của năm của nền tảng Douban - trang đánh giá sách cũng như phim ảnh hàng đầu Trung Quốc.

Cũng như Vương Kế Binh, Hồ An Diên đã làm 19 công việc khác nhau, như bán hàng, bồi bàn khách sạn, nhân viên trạm xăng, bảo vệ… tại 6 thành phố, và trải nghiệm này chính là “nguyên liệu” cho những trang viết. Khi đọc, độc giả vô cùng bất ngờ trước hiện trạng vắt kiệt sức lao động và mức thu nhập tỉ lệ nghịch mà các công việc này mang đến; cũng như rất nhiều góc khuất và các mặt trái vốn chỉ lan truyền trên mạng xã hội. Trong đó, tiết lộ gây “kinh hoàng” nhất chính là sự quy đổi mà tác giả cho biết cứ 20 phút nghỉ trưa sẽ ngốn 10 nhân dân tệ (NDT), vệ sinh mỗi lần thì mất 1 NDT… Cũng vì lẽ đó, để tồn tại được, anh sẽ phải kiếm 0,5 NDT trong khoảng một phút, đồng nghĩa với giao một đơn cứ sau… 4 phút, dẫn đến có lúc nhịn ăn lẫn uống để tiết kiệm tiền.

Ở phía bề mặt, ngành nghề nói trên mang đến cảm giác chỉ có nam giới, nhưng trên thực tế, vẫn luôn tồn tại những người phụ nữ. Trong đó Thế giới của một nữ shipper là cuốn hồi ký do Vương Vãn chấp bút, đã cho ta thấy một góc nhìn khác, nơi những khía cạnh đậm tính nữ giới như sức khỏe sinh sản, sức khỏe tinh thần… được cô nhấn mạnh đồng thời khắc họa một cách chân thật. Bằng sự nhạy cảm, cô cũng nhắc đến tình thế mắc kẹt của người lao động giữa đô thị “đất chật người đông” với vùng thôn quê cũng dần thay đổi, nơi nghịch lý là mức sống không hề thua kém thế nhưng thu nhập lại ít hơn hẳn… Cuốn sách sau khi ra mắt năm 2025 đã lọt vào danh sách Sách phi hư cấu tiêu biểu của Douban cùng năm, cho thấy được sự quan tâm cũng như yêu thích đến từ độc giả.

Tác phẩm của Vương Vãn đã được chuyển ngữ tiếng Việt. Ảnh: NXB

Những điển hình trên đã chứng minh rằng “văn chương lao động” rất được chú ý cả trong và ngoài Trung Quốc. Điểm chung là chúng chân thành, không chút đao to búa lớn mà được chấp bút vô cùng giản dị. Tác giả của chúng theo nghĩa nào đó là người yêu thích văn chương, nhưng bởi không được đào tạo chuyên nghiệp mà vẫn có chỗ thô ráp, chưa thật mượt mà. Tuy vậy chính sự bất toàn lại rất thu hút. Trong khi đó về nội dung, những cuốn sách này đã làm rõ được hiện thực có phần chua chát: không chỉ là người giao hàng, shipper còn là “con thoi” góp phần dệt nên diện mạo đô thị, thế nhưng đang bị thuật toán cũng như hạ tầng gạt ra ngoài lề.

Đầy ắp trăn trở và những nỗi niềm

Không thể phủ nhận những cuốn sách này đã cho ta thấy được sự lớn mạnh của ngành thương mại trực tuyến tại đất nước tỷ dân. Theo tờ The Economist, vào năm 2024, tổng giá trị mà người Trung Quốc mua sắm qua mạng xấp xỉ 2,2 nghìn tỷ USD - nhiều hơn bất cứ nơi nào trên thế giới, từ đó kéo theo sự bùng nổ của ngành giao hàng và logistics. Tuy vậy sự tăng trưởng này không hề bền vững, khi mà quyền lợi của các shipper không được đảm bảo.

Đơn cử trong hồi ký của Vương Vãn, ta thấy đó là hạ tầng không phải lúc nào cũng phù hợp với xe máy điện, trong khi bố trí giao thông cũng không ít lần thiếu sự hợp lý, buộc họ đôi khi phải đi ngược chiều, dễ gặp tai nạn… Việc quy hoạch thiếu bài bản cũng khiến hành trình tìm ra địa chỉ quán ăn cũng như khách hàng thêm phần khó khăn như cô giãi bày: “Lúc thì phá dỡ một tòa chung cư khổng lồ, lúc lại đào đường sửa lối, hoặc một số cửa hiệu trên các con phố trung tâm vì không kinh doanh được nữa nên đã thay hình đổi dạng, biến thành một cửa hàng khác”…

Không dừng ở đó, chính sách nền tảng gần như bóp nghẹt doanh thu, dẫn đến để tăng thu nhập, họ buộc phải giao nhiều đơn trong lúc cao điểm, đồng nghĩa với nhiều áp lực cũng được chất lên. Đó còn chưa nói các loại bảo hiểm dường như không đứng về phía shipper, cũng như xung đột liên tục xảy ra với cả khách hàng, quán ăn, thậm chí bảo vệ ở các chung cư... Trong bài Kẻ đuổi theo thời gian, Vương Kế Binh đã cho ta thấy cảm xúc dồn nén trong lần khách hàng ghi sai địa chỉ, khiến ông phải lao vun vút để đến đúng nơi nhưng rồi vẫn bị đánh giá là thái độ kém. Qua đó, họ đã phơi bày được mối quan hệ đứt gãy giữa sự phồn vinh của các đại đô thị cũng như cái giá phải trả cho tiện ích tiêu dùng.

Tác giả Vương Vãn trong một buổi chạy xe giao hàng. Ảnh: Southern People Weekly

Tuy vậy với các tác giả, cho đến sau cùng, đây là công việc không quá tệ hại. Chắc chắn họ không gắn bó dài lâu, thế nhưng vẫn là lựa chọn phù hợp cho những đối tượng vốn được gắn mác “lao động nhập cư”, đến từ quê nghèo, học thức không cao, kỹ năng không có như Vương Vãn viết: “Công việc giao hàng cũng giống như rơi xuống một cái đệm lò xo, nhìn có vẻ như đang lún sâu xuống tầng lớp lao động chân tay dưới đáy xã hội, nhưng rồi sẽ lại bật lên, nảy lên, giúp lòng tôi có thêm một vùng đệm để giảm áp lực”. Song hành với điều này, văn chương, như Vương Kế Binh viết, là một “phương tiện” giúp ông hòa giải với chính bản thân, hệt như những câu trong bài Bay thấp: “Ai quy định rằng mỗi khi dang cánh là phải bay cao?/ Bởi bay là đà cũng là bay đó…”.

Đối với độc giả, những trang văn này có thể được xem như “chốn đồng cảm”, khi dẫu không tương đồng về mặt công việc, thế nhưng áp lực về hiệu suất lao động, quan hệ đồng nghiệp, cấp trên - cấp dưới… cũng không khác mấy cách những shipper luôn phải đối mặt với cả khách hàng cũng như nền tảng. Không dừng ở đó, khi nền kinh tế ngày càng bi quan cùng lối làm việc có sự dịch chuyển, những tác phẩm này cũng chính là cách họ “chuẩn bị” cho bản thân, để ngày nào đó đến lượt gia nhập.

Do đó, “văn chương lao động” không chỉ là cách để các tác giả cũng như đồng nghiệp có thể “chữa lành”, mà còn là một “vùng đệm” cho những người khác, lý giải sức sống đặc biệt và được yêu thích như ngày hôm nay. 

Thuận Phát