Không gian văn hóa: “phần hồn” không thể bỏ quên khi đô thị hóa

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM vừa tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Không gian văn hóa và bản sắc đô thị Việt Nam: từ truyền thống đến hiện đại”. Các tham luận tập trung vào bảo tồn, phát huy không gian văn hóa và di sản trong quá trình đô thị hóa, đồng thời tìm kiếm những hướng tiếp cận để phát triển đô thị gắn với bản sắc và yêu cầu bền vững.

TS. Phan Thanh Định, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM, đánh giá cao sự tham gia của các nhà nghiên cứu quốc tế, cho rằng đối thoại và hợp tác học thuật có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, giải quyết những vấn đề đô thị đương đại.

“Sự hợp tác quốc tế và liên ngành như vậy có vai trò thiết yếu trong việc kiến tạo tri thức mới, phát triển các phương pháp nghiên cứu đổi mới, đồng thời chuyển hóa những kết quả nghiên cứu học thuật thành các đóng góp thiết thực cho công tác quy hoạch đô thị, quản trị đô thị, bảo tồn di sản và phát triển bền vững”, TS. Phan Thanh Định chia sẻ.

TS. Phan Thanh Định cho rằng quá trình đô thị hóa nhanh, toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu và đổi mới công nghệ đặt ra yêu cầu phát triển đô thị theo hướng vừa năng động vừa phải gìn giữ các giá trị văn hóa. Ảnh: BTC

Theo TS. Phan Thanh Định, Việt Nam đang trải qua những chuyển đổi đô thị sâu sắc. Đô thị hóa nhanh, toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu, đổi mới công nghệ cùng những thay đổi trong đời sống xã hội và văn hóa đang liên tục định hình lại diện mạo thành phố.

Vì thế, không gian đô thị cần được nhìn rộng hơn những công trình xây dựng, hệ thống hạ tầng hay hoạt động kinh tế. Đó còn là không gian xã hội và văn hóa, nơi ký ức tập thể, truyền thống địa phương, quan hệ cộng đồng và những phương thức sống đang biến đổi cùng tồn tại, tương tác và được gìn giữ.

Bản sắc trước thách thức của siêu đô thị đa trung tâm

TS. Lê Thanh Hòa, Trưởng Khoa Địa lý - Đô thị, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Biển đảo và Biến đổi khí hậu, cho rằng đô thị hóa, toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu và công nghệ số đang tạo ra những thách thức mới đối với không gian văn hóa và bản sắc đô thị Việt Nam. Theo ông, phát triển đô thị hiện đại, xanh, bền vững cần đi cùng gìn giữ bản sắc văn hóa, đồng thời thúc đẩy đối thoại liên ngành và kết nối nghiên cứu với chính sách, thực tiễn.

TS. Lê Thanh Hoà với tham luận về bản sắc của siêu đô thị đa trung tâm. Ảnh: BTC

Ở phiên toàn thể, TS. Lê Thanh Hòa trình bày tham luận Bản sắc của siêu đô thị đa trung tâm: Định hình không gian văn hóa của TP.HCM sau sáp nhập trong tầm nhìn một trăm năm, tập trung vào quá trình định hình bản sắc và không gian văn hóa của TP.HCM sau sáp nhập. Tham luận nhấn mạnh quy hoạch cần bổ sung yếu tố bản sắc văn hóa bên cạnh các mục tiêu về đất đai, hạ tầng, môi trường và kinh tế.

TS. Michael Ling Tiing Soon, Công ty Tư vấn Phát triển và Bất động sản Landmark, tiếp cận câu chuyện từ yếu tố môi trường qua tham luận Không gian văn hóa truyền thống và bản sắc đô thị ở Việt Nam: Thách thức, cơ hội và các giải pháp tích hợp hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Báo cáo tập trung vào mối quan hệ giữa không gian văn hóa truyền thống và bản sắc đô thị Việt Nam, đồng thời đặt vấn đề về những thách thức, cơ hội và các giải pháp tích hợp hướng tới mục tiêu phát triển phát thải ròng bằng 0.

Từ những câu chuyện cụ thể về di sản

GS-TS. Lee JoungHee, Đại học quốc gia Incheon (Hàn Quốc), trình bày tham luận Lịch sử và chức năng của các hội quán người Hoa tại TP.HCM: trường hợp hội quán Ôn Lăng. Qua trường hợp Hội quán Ôn Lăng, nghiên cứu làm rõ vai trò của các thiết chế cộng đồng người Hoa trong việc hình thành và duy trì không gian văn hóa tại TP.HCM.

Theo GS-TS. Lee JoungHee, Hội quán Ôn Lăng không chỉ là một công trình di sản mà còn là một thiết chế văn hóa - xã hội, duy trì bản sắc cộng đồng thông qua tín ngưỡng, giáo dục, hoạt động phúc lợi và kết nối xã hội.

PGS.TS. Cheng Liang tiếp cận di sản, văn hóa từ câu chuyện lịch sử ẩm thực. Ảnh: BTC

Một cách tiếp cận khác đến từ PGS-TS. Cheng Liang, Đại học Ngoại ngữ Ngoại thương Quảng Đông (Trung Quốc), với nghiên cứu về sự phát triển của chè ngọt Tây Quan qua trường hợp Kai Ji Dessert.  Vị chuyên gia lưu ý việc bảo tồn di sản cần chú trọng sự tham gia thực chất của cộng đồng và hạn chế nguy cơ thương mại hóa làm suy giảm khả năng trao truyền văn hóa.

Trong khi đó GS-TS. Chen Duoyou, Đại học Ngoại ngữ Quảng Đông (Trung Quốc), chỉ ra những vấn đề đối với không gian văn hóa trong quá trình đô thị hóa tại Việt Nam và đối thoại Việt Nam - Trung Quốc về bảo vệ di sản Việt Nam. Ông đề xuất tăng cường phối hợp liên ngành, xây dựng cơ chế tài chính bền vững, ứng dụng công nghệ số và mở rộng hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản.

GS-TS. Ahn, Chi-Young, Đại học quốc gia Incheon (Hàn Quốc), mang đến những kinh nghiệm đô thị hóa của Hàn Quốc và những vấn đề có thể gợi mở cho Việt Nam. Vị chuyên gia nhấn mạnh Việt Nam cần hướng tới quy hoạch tích hợp, bảo đảm nhà ở, dịch vụ công và phát triển cân bằng giữa các vùng...

Các đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: BTC

Nhìn từ các tham luận, không gian văn hóa không đứng bên ngoài quá trình phát triển đô thị. Nó hiện diện trong cách thành phố bảo tồn di sản, tổ chức không gian công cộng, duy trì kết nối cộng đồng và thích ứng với những thay đổi mới. Những trao đổi tại chương trình vì vậy cung cấp thêm các góc tiếp cận để phát triển những đô thị năng động về kinh tế, bền vững về môi trường, bao trùm về xã hội, nhưng vẫn giữ được những giá trị văn hóa làm nên ký ức và bản sắc của mỗi nơi chốn. Điều đó đặt ra yêu cầu để quy hoạch không chỉ tạo ra không gian mới, mà còn nhận diện, bảo vệ và tiếp nối những giá trị đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Minh Thư - Thảo Tiên - Phạm Vi