Paris – London – Melbourne và bài học phát triển mà không đánh mất chính mình

Sự bùng nổ của những khối bê tông cao tầng, nếu thiếu đi sự lắng nghe và tầm nhìn dài hạn, rất dễ biến những khu di sản thành không gian ngột ngạt, mất đi hơi thở cuộc sống, hoặc đẩy những người dân gắn bó lâu đời rời xa mảnh đất quê hương họ. Thực tiễn quy hoạch tại Paris, London và Melbourne, ba đại diện tiêu biểu cho các bối cảnh khác nhau, đã vẽ nên những ý tưởng thuyết phục về việc phát triển đô thị trên bằng cách bảo tồn và phát huy giá trị con người và di sản.

Paris và chiến lược "phát triển đa trung tâm"

Vào những năm 1970, Paris đứng trước một sức ép chưa từng có. Nền kinh tế Pháp bùng nổ sau Thế chiến đòi hỏi hàng triệu mét vuông văn phòng hiện đại, hệ thống giao thông tốc độ cao và hạ tầng thương mại quy mô lớn. Tọa lạc tại trái tim thành phố là quần thể kiến trúc quy hoạch bởi Georges-Eugène Haussmann từ thế kỷ 19, với những dãy nhà bằng đá vôi đồng điệu, các đại lộ rợp bóng cây và hệ thống ban công sắt uốn nghệ thuật.

Nhiều thành phố lớn thời kỳ đó đã chọn giải pháp phá dỡ từng phần khu cổ để xây cao ốc. Nhưng Paris chọn một con đường hoàn toàn khác: Chiến lược phát triển đa trung tâm.

Những đại lộ dài và thẳng tắp vẫn là nét đặc trưng chủ đạo của Paris (trong ảnh là khung cảnh khoảng năm 1870). Ảnh: Alamy/Theguardian

Toàn cảnh Paris, tập trung vào khu vực Étoile do Haussmann thiết kế lại. Ảnh: DigitalGlobe/Rex/Theguardian

Năm 1958, chính quyền Pháp quyết định khởi công xây dựng Khu tài chính La Défense (có nghĩa là Sự Bảo vệ), nằm ở bờ Tây sông Seine, hoàn toàn ngoài ranh giới lịch sử của thành phố. La Défense được quy hoạch thành một siêu đô thị nén với các tòa nhà tầng cao chọc trời, hệ thống giao thông ngầm đa tầng và các không gian đi bộ rộng lớn trên cao.

Bằng việc gom toàn bộ sức nén phát triển thương mại và tài chính về La Défense, Paris đã đạt được hai mục tiêu đồng thời: Đầu tiên là giải nén triệt để cho vùng nội đô: Các tập đoàn tài chính, ngân hàng và công ty đa quốc gia chuyển trụ sở ra La Défense. Nhờ đó, áp lực phải đập phá các khối nhà cổ để lấy mặt bằng văn phòng tại vùng lõi lịch sử tự động biến mất.

Bên cạnh đó, một mục đích quan trọng khác là bảo tồn nguyên vẹn đời sống cư dân nội đô: chiều cao công trình tại trung tâm Paris được kiểm soát khống chế nghiêm ngặt. Cư dân trong các quận nội đô (quận 1 đến quận 20) không phải đối mặt với các cuộc giải tỏa quy mô lớn. Cấu trúc phố xá, tầng trệt kinh doanh nhỏ lẻ như tiệm bánh, quán cà phê, tiệm sách, vốn là linh hồn của đời sống đô thị Paris, được duy trì trọn vẹn qua hàng thập kỷ.

Paris chứng minh rằng, cách tốt nhất để bảo vệ di sản không phải là ngăn cản sự phát triển, mà là tạo ra một không gian hiện đại đủ sức hấp dẫn để gánh vác thay trách nhiệm cho vùng đất di sản.

Khu tài chính La Défense, nằm ở bờ Tây sông Seine, hoàn toàn ngoài ranh giới lịch sử của thành phố giúp giải tỏa áp lực phát triển cho khu trung tâm. Ảnh: paris-europlace

London và dự án King’s Cross: Tái sử dụng di sản công nghiệp và lời cam kết công bằng xã hội

Nếu như Paris đối mặt với di sản kiến trúc cổ điển, thì London lại đối mặt với bài toán di sản công nghiệp (Industrial Heritage) tại các khu đất cũ (Brownfield sites). Khu vực King's Cross từng là một trung tâm vận tải công nghiệp sầm uất vào thế kỷ 19 với nhà ga, kho than, bến cảng và nhà máy. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ 20, sự suy thoái công nghiệp đã biến nơi đây thành một khu vực hoang hóa, phức tạp về an ninh và nghèo đói.

Dự án tái thiết King's Cross rộng 27 ha, bắt đầu từ những năm 2000, được đánh giá là một trong những mô hình chỉnh trang đô thị thành công và nhân văn nhất châu Âu nhờ hai trụ cột: Tái sử dụng thích ứng (Adaptive Reuse) và Công bằng xã hội.

Thay vì san bằng các vết tích công nghiệp để xây dựng một khu đô thị hoàn toàn mới, các nhà quy hoạch London đã tỉ mỉ phục hồi và chuyển đổi công năng của hàng chục công trình lịch sử. Những kho chứa than cũ (Granary Building) được biến đổi tinh tế thành trụ sở của Đại học Nghệ thuật Central Saint Martins. Những tháp chứa khí gas (Gas holder) bằng thép đúc cổ kính được cải tạo bên trong thành các khối căn hộ hiện đại và công viên công cộng hình tròn độc đáo.

Khu bất động sản King's Cross năm 2019. Ảnh: KCCLP / John Sturrock/urbanplan.uli.org

Đặc biệt, để ngăn chặn hiện tượng "Gentrification", tức quá trình đô thị hóa làm tăng giá bất động sản và vô tình đẩy người dân địa phương thu nhập thấp ra khỏi khu vực, chính quyền London đã áp dụng những quy định chính sách nghiêm ngặt:

Ràng buộc tỷ lệ nhà ở xã hội: Dự án quy định bắt buộc phải dành ít nhất 42% tổng số nhà ở xây mới cho chính sách nhà ở giá rẻ (Affordable Housing) và nhà ở xã hội, đảm bảo công nhân, giáo viên, nhân viên dịch vụ vẫn có thể sống ngay tại trung tâm mới.

Tham vấn cộng đồng sâu rộng: Trước khi đặt những viên gạch đầu tiên, chủ đầu tư đã mất nhiều năm tổ chức các buổi đối thoại với cư dân địa phương. Nhu cầu về trường học, trạm y tế, công viên mở và không gian vui chơi cho trẻ em của cộng đồng hiện hữu được đưa trực tiếp vào bản vẽ quy hoạch.

King's Cross trở thành một không gian đô thị sống động, nơi quá khứ công nghiệp hòa quyện vào nhịp sống hiện đại, và quan trọng nhất, người dân địa phương được hưởng những tiến bộ của đô thị mà không bị gạt ra bên lề của sự phát triển.

King's Cross trở thành một không gian đô thị sống động, nơi quá khứ công nghiệp hòa quyện vào nhịp sống hiện đại. Ảnh: TL

Melbourne: Sự giao thoa giữa nội đô di sản và đại dự án Docklands

Melbourne đại diện cho một cách tiếp cận đa chiều: Một mặt hồi sinh vùng lõi di sản sẵn có, mặt khác mở rộng không gian ra các vùng cảng công nghiệp cũ thông qua siêu dự án Melbourne Docklands.

Khuyến khích cư dân sống ngay trong lòng CBD: đưa sinh khí trở lại trái tim đô thị. Một trong những bước đi đột phá nhất của Melbourne chính là tư duy biến trung tâm tài chính - thương mại (CBD) từ một "công sở hành chính" thành "không gian sinh sống" hấp dẫn cho cư dân. Nếu như thập niên 1980, CBD từng rơi vào kịch bản "đô thị ma" vắng ngắt sau 5 giờ chiều khi giới văn phòng lên xe trở về nhà ở vùng ven, thì chiến dịch bước ngoặt Postcode 3000 đã đảo ngược cục diện.

Chính quyền Melbourne ban hành hàng loạt chính sách đòn bẩy như ưu đãi thuế, đơn giản hóa thủ tục cấp phép để khuyến khích các nhà đầu tư cải tạo (retrofit) tầng trên của các dãy phố thương mại cổ thời Victoria, cũng như chuyển đổi công năng các tòa nhà văn phòng cũ thành căn hộ ở hiện đại. Kết hợp với mô hình "Thành phố 15 phút" và vùng giao thông tàu điện miễn phí (Free Tram Zone), người dân sống tại CBD có thể tiếp cận mọi tiện ích từ siêu thị, trường học, công viên đến trung tâm văn hóa chỉ trong khoảng cách ngắn.

Nhờ lực lượng cư dân đông đúc chuyển vào sinh sống ngay trong khu lõi, các con hẻm Laneways hay các không gian di sản mới thực sự có sức sống trở lại. Chính người dân nội đô, chứ không phải ai khác, là những người tiêu dùng thường xuyên, bơm sức sống kinh tế liên tục và giữ cho trái tim đô thị Melbourne luôn nhộn nhịp, an toàn và tràn đầy năng lượng cả ngày lẫn đêm.

Khu Docklands vào đầu những năm 1900. Ảnh: VicUrban

Song song với việc giữ gìn vùng lõi, Melbourne đối mặt với nhu cầu tăng trưởng diện tích thương mại ven biển. Dự án Melbourne Docklands rộng 140 ha được triển khai từ những năm 1990 trên nền quy hoạch khu cảng biển cũ Victoria Harbour.

Docklands là một minh chứng điển hình cho việc "giải nén" đô thị, bởi:

Tái thiết mặt nước và di sản hàng hải: Thành phố giữ lại các cầu cảng gỗ lịch sử, các nhà kho bến cảng (Shed 14) và biến chúng thành các trung tâm sự kiện, bảo tàng hàng hải kết hợp công viên ven bờ.

Mở rộng năng lực kinh tế: Docklands thu hút hàng loạt trụ sở tập đoàn công nghệ, các công trình thể thao, ngân hàng và các khu căn hộ cao cấp, giúp Melbourne đáp ứng đà tăng trưởng dân số mà không phải can thiệp thô bạo vào vùng di sản Victorian nội đô.

Bài học về gắn kết dân cư: Quá trình phát triển Docklands giai đoạn đầu từng gặp thách thức do thiếu không gian công cộng sầm uất và sự tách biệt giao thông với khu CBD cũ. Nhận ra điều này, chính quyền Melbourne sau đó đã điều chỉnh quy hoạch, kéo dài các tuyến tàu điện miễn phí (City Circle Tram), xây dựng thêm thư viện cộng đồng Library at The Dock và bổ sung không gian xanh nhằm gắn kết cộng đồng cư dân mới với đời sống văn hóa chung của toàn thành phố.

Melbourne Docklands: Tái thiết vùng cảng cũ thành không gian ven sông hiện đại. Các công trình lớn như sân vận động Docklands với nhiều tiện ích đô thị thu hút người dân tiếp cận khu  mới phát triển. Ảnh: TL

Lời giải bền vững cho tương lai đô thị

Nhìn lại hành trình của Paris, London và Melbourne, có thể thấy một mẫu số chung: Cả ba thành phố đều không nhìn hiện trạng lịch sử hay cư dân như một "gánh nặng" cần loại bỏ hay một "món đồ cổ" cần đóng khung kính bảo tàng. Họ nhìn thực tế như một tài sản phát triển, một nguồn lực kinh tế và là chất keo kết dính cộng đồng.

Sự cân bằng giữa phát triển đô thị và bảo tồn cư dân được đúc kết qua ba bài học cốt lõi:

Tầm nhìn phân vùng linh hoạt: Tạo ra các không gian phát triển mới đủ hấp dẫn (như La Défense hay Melbourne Docklands) để giảm áp lực cho vùng lõi, thay vì bắt vùng lõi di sản phải gánh toàn bộ nhu cầu hạ tầng hiện đại.

Tôn trọng lịch sử và ký ức đô thị: Trường hợp của London và Melbourne là những minh họa rất sinh động về phát triển trên những khu vực mang dấu ấn lịch sử của nơi chốn. Ở đây, những dấu ấn của các công trình cũ được tiếp biến và trở thành một phần hữu cơ của không gian đô thị hiện đại.

Cơ chế chính sách nhân văn và sự tham gia của cộng đồng: Quy hoạch đô thị thành công nhất là khi người dân địa phương được cất tiếng nói, được sống, làm việc và tự hào ngay trên chính không gian di sản của cha ông họ. Thay vì phát triển chỉ phục vụ người có thu nhập cao, quy định tỷ lệ nhà ở xã hội bắt buộc để bảo vệ sự đa dạng tầng lớp cư dân.

Hồ Hoàn Kiếm và khu vực nội đô lịch sử Hà Nội nhìn từ trên cao, nơi không gian mặt nước, cây xanh, di sản kiến trúc và cấu trúc đô thị hiện đại cùng tồn tại trong một chỉnh thể. Ảnh tư liệu: Giang Huy

Đô thị hóa là một quá trình đang diễn ra trên toàn cầu. Các thành phố đều phải đối mặt với thách thức phát triển nhưng bảo tổn được lịch sử và bản sắc của nơi chốn. Nhiều bài học của các đô thị đi trước không phải là hình mẫu để lặp lại nhưng giúp chúng ta tham khảo để có hướng đi phù hợp cho Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Một đô thị giàu sức sống và hấp dẫn không phải là đô thị cao nhất hay hiện đại nhất, mà là đô thị biết phát huy những giá trị chiều sâu của mình để làm nền tảng cho sự phát triển của tương lai.

KTS. Trần Tuấn (Nhóm nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội - HWSUD)

_____________

Tài liệu tham khảo:

1. Chính quyền Thành phố Paris & EPADESA (2015), La Défense: 50 years of Urban and Architectural History, Paris Planning Authority Report.
2. Greater London Authority (GLA) (2018), King’s Cross Opportunity Area Planning and Development Brief, London Plan Publications.
3. City of Melbourne (1992), Postcode 3000: Strategy for Housing in the Central Business District, City Planning and Development Division, Melbourne.
4. Adams, Rob (2014), Transforming Melbourne: Urban Design and Public Realm Strategies 1985–2010, City of Melbourne Design Urbanism Publication.
5. Shaw, Kate (2008), Gentrification and Cultural Policy in Melbourne’s Inner City: The Case of Laneways and Heritage Preservation, Urban Studies Journal, Vol. 45(12).