Di sản cảnh quan đô thị: Từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị

Đó là vấn đề được đặt ra tại tọa đàm khoa học "Di sản cảnh quan đô thị: từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị", do Khoa Địa lý – Đô thị, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM, phối hợp cùng Tạp chí Người Đô Thị tổ chức sáng 10.9 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Sự kiện thu hút hơn 30 chuyên gia, nhà nghiên cứu, kiến trúc sư, nhà quản lý...

Quang cảnh tọa đàm khoa học "Di sản cảnh quan đô thị: từ bảo tồn di tích đến gìn giữ cảnh quan, ký ức và bản sắc đô thị" sáng 10.9. Ảnh: T.D.

Phát biểu mở đầu tọa đàm, TS. Lê Thanh Hòa – Trưởng Khoa Địa lý – Đô thị (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM) cho biết TP.HCM là một đô thị có lịch sử hình thành và phát triển lâu dài, với nhiều lớp không gian, văn hóa và ký ức được bồi đắp qua các thời kỳ. Di sản của Thành phố vì vậy không chỉ hiện diện trong những công trình hay di tích đã được xếp hạng, mà còn trong cấu trúc đô thị, hệ thống sông và kênh rạch, các khu phố, chợ truyền thống, công viên, hàng cây lâu năm, khu công nghiệp và cảng cũ, cũng như trong đời sống và ký ức của cộng đồng cư dân.

"Trong bối cảnh Thành phố đang phát triển và chuyển đổi mạnh mẽ, vấn đề bảo tồn đô thị cần được nhìn nhận rộng hơn: từ bảo tồn từng công trình riêng lẻ đến nhận diện và gìn giữ cảnh quan, không gian, ký ức và bản sắc đô thị", TS. Lê Thanh Hòa chia sẻ.

TS. Lê Thanh Hòa – Trưởng Khoa Địa lý – Đô thị (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM), phát biểu mở đầu Tọa đàm. Ảnh: T.D.

Theo Trưởng Khoa Địa lý – Đô thị, bảo tồn di sản đô thị không thể là công việc của riêng một ngành, mà cần sự tham gia của các cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, nhà quy hoạch, kiến trúc sư, các hội nghề nghiệp, cộng đồng và các cơ quan truyền thông. Tọa đàm hôm nay được tổ chức với mong muốn tạo ra một diễn đàn liên ngành để các góc nhìn đó cùng gặp gỡ và trao đổi. Mục tiêu này cũng phù hợp với định hướng của chương trình là mở rộng nhận thức về bảo tồn từ di tích riêng lẻ sang cảnh quan và hệ thống không gian đô thị, đồng thời góp thêm luận cứ khoa học và thực tiễn cho công tác nhận diện, bảo tồn và phát huy giá trị di sản đô thị tại TP.HCM.

"Chúng tôi hy vọng rằng tọa đàm sẽ gợi mở thêm những cách tiếp cận thiết thực nhằm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa gìn giữ ký ức và đáp ứng nhu cầu của một đô thị luôn vận động", TS. Lê Thanh Hòa nói.

Đại diện Tạp chí Người Đô Thị, nhà báo Nguyễn Thế Thanh, Thành viên Hội đồng Biên tập, cho biết Nếu như năm 2000 tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam là 24,3% thì đến năm 2026 tỷ lệ này đã đạt trên 45%. Cả nước hiện đã có 900 đô thị thuộc 4 loại (đô thị đặc biệt, đô thị loại 1, loại 2 và loại 3), được phân bổ đều khắp ở 6 vùng kinh tế xã hội. Trung bình mỗi năm Việt Nam có thêm hơn 10 đô thị. Điều dễ nhận biết là, tốc độ tăng tỷ lệ đô thị và số lượng đô thị như trên đang kéo theo áp lực rất lớn về cung ứng hạ tầng và thiết chế đô thị.

Nhà báo Nguyễn Thế Thanh, Thành viên Hội đồng Biên tập Tạp chí Người Đô Thị, chia sẻ tại Tọa đàm. Ảnh: T.D.

Cùng với áp lực đó mà quá trình phát triển đô thị nào cũng phải đối diện thì còn một nguy cơ rất lớn đang đe dọa sự phát triển bền vững của đô thị. Đó là những diễn biến trong năng lực bảo tồn các di sản làm nên bản sắc đô thị. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng: Trong một thời gian dài, bảo tồn di sản đô thị chủ yếu được tiếp cận thông qua việc nhận diện, xếp hạng và bảo vệ những công trình kiến trúc, di tích hoặc quần thể có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Cách tiếp cận này đã góp phần quan trọng vào việc gìn giữ nhiều di sản có giá trị, nhưng đồng thời ngày càng bộc lộ những giới hạn trước tốc độ và quy mô biến đổi của đô thị đương đại.

Cho rằng một khi các di tích luôn gắn giá trị của chúng với bối cảnh vật thể và phi vật thể của đô thị (như đường phố, công viên, quảng trường, dòng sông, con kênh, hoạt động xã hội, ký ức cộng đồng...) thì đã đến lúc phải mở rộng tư duy bảo tồn, nhà báo Nguyễn Thế Thanh nhấn mạnh: "Thay vì giữ một di tích cùng với khu vực bảo vệ nó như Luật Di sản Văn hóa ở Khoản 18 Điều 4 giải thích là cảnh quan của di tích, phải quản trị di tích trong cả hệ thống đô thị sống động. Thay vì chỉ khẳng định di tích trong đô thị, còn cần phải nhấn mạnh đến di sản cảnh quan đô thị vì đó là sự kết hợp giữa các giá trị thiên nhiên, kiến trúc, không gian công cộng và ký ức cộng đồng được bồi đắp qua lịch sử hình thành của một thành phố.

Nếu không kịp thời lan tỏa rộng (trong truyền thông đại chúng, trong giáo dục học đường) việc nhận diện di sản cảnh quan đô thị trong bối cảnh đương đại; nếu không nhanh chóng tiến hành phân loại các cảnh quan cần được xem là di sản; nếu không kịp thời chỉ rõ các giá trị của di sản cảnh quan đô thị cần bảo vệ; thì sẽ dẫn tới tình trạng cùng cực mà các nhà nghiên cứu đã chỉ ra: đó là, nguy cơ lớn không chỉ là mất từng công trình mà là đứt gãy những quan hệ không gian đã tạo nên cảnh quan và ký ức đô thị - những yếu tố tạo ra hồn vía và bản sắc của đô thị."

Các đại biểu tham dự Tọa đàm. Ảnh: T.D

Nhà báo Nguyễn Thế Thanh cho biết, đồng cảm với các nhà nghiên cứu và những người quan tâm đến bảo tồn di sản nói chung trong đó có di sản cảnh quan đô thị, nhiều năm qua Tạp chí Người Đô Thị đã liên tục đăng tải nhiều bài viết của các kiến trúc sư, các nhà quy hoạch, các nhà nghiên cứu và thực hành về lịch sử - khảo cổ vừa là để góp phần cung cấp kiến thức cho người đọc, nâng cao nhận thức di sản trong cộng đồng; vừa là để trao đổi quan điểm trong các nhà nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm bảo vệ hiệu quả di sản cảnh quan đô thị của các nước phát triển vì một mục tiêu chung: thay đổi tư duy quản trị di sản để quản trị sự thay đổi của bảo tồn di sản trong bối cảnh đương đại. Cuộc tọa đàm hôm nay chính là một đóng góp vào các mục tiêu đó...

Phát biểu đề dẫn, TS-KTS. Hoàng Anh Tú, Giảng viên Khoa Kiến trúc (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), cho biết tọa đàm là diễn đàn trao đổi học thuật liên ngành về quy hoạch đô thị, kiến trúc, kiến trúc cảnh quan, bảo tồn, đô thị học, địa lý, lịch sử, văn hóa và quản lý đô thị. Một mục tiêu quan trọng là gợi mở khả năng xây dựng Khung nhận diện Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM – Ho Chi Minh City Urban Landscape Heritage Framework.

Điểm đáng chú ý là câu hỏi bảo tồn được mở rộng. Thay vì chỉ hỏi “Công trình nào cần được bảo tồn?”, cần đặt thêm câu hỏi: “Những cảnh quan nào cần được gìn giữ và những yếu tố nào làm nên giá trị di sản của một cảnh quan đô thị?”

TS-KTS. Hoàng Anh Tú, Giảng viên Khoa Kiến trúc (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), phát biểu tại Tọa đàm. Ảnh: T.D.

Theo TS-KTS. Hoàng Anh Tú, trong một thời gian dài, bảo tồn di sản đô thị chủ yếu tập trung vào nhận diện, xếp hạng và bảo vệ công trình kiến trúc, di tích hoặc quần thể có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Cách tiếp cận này góp phần gìn giữ nhiều di sản, nhưng bộc lộ giới hạn trước tốc độ và quy mô biến đổi của đô thị đương đại.

"Một công trình lịch sử không tồn tại độc lập. Giá trị của nó được hình thành trong mối quan hệ với đường phố, quảng trường, công viên, cây xanh, dòng sông, kênh rạch, địa hình, trục nhìn, đường chân trời, cấu trúc lô phố, các hoạt động xã hội và những lớp ký ức được cộng đồng tích lũy qua thời gian. Chính tổng thể những quan hệ này góp phần tạo nên cảnh quan, bản sắc và khả năng nhận diện của một thành phố", ông Tú chia sẻ.

Một công trình lịch sử không tồn tại độc lập. Giá trị của nó được hình thành trong mối quan hệ với đường phố, quảng trường, công viên, cây xanh, dòng sông, kênh rạch, địa hình, trục nhìn, đường chân trời, cấu trúc lô phố... Ảnh: Người Lao Động

Tư duy bảo tồn đã mở rộng từ di tích đến di sản kiến trúc, di sản đô thị, cảnh quan văn hóa, Cảnh quan Đô thị Lịch sử (Historic Urban Landscape – HUL) và Di sản Cảnh quan Đô thị (Urban Landscape Heritage). Cách tiếp cận HUL được UNESCO khuyến nghị từ năm 2011.

"Đây không chỉ là sự mở rộng về quy mô của đối tượng bảo tồn, mà quan trọng hơn là sự thay đổi về bản chất của tư duy bảo tồn: từ vật thể sang quan hệ; từ công trình sang cấu trúc; từ hình thức sang ký ức và ý nghĩa; từ bảo vệ một đối tượng tĩnh sang quản trị sự biến đổi của một hệ thống đô thị sống", TS-KTS. Hoàng Anh Tú nhận định.

Giá trị của công viên không chỉ nằm ở diện tích đất hay số lượng cây xanh, mà còn nằm ở cấu trúc không gian, địa hình, mặt nước, hệ thực vật lâu năm, các trục nhìn, đường dạo, công trình cảnh quan... Ảnh: Trà My

Trong số các thành phần của di sản cảnh quan đô thị, TS-KTS. Hoàng Anh Tú cho rằng công viên lịch sử là đối tượng cần được quan tâm đặc biệt: "Giá trị của công viên không chỉ nằm ở diện tích đất hay số lượng cây xanh, mà còn nằm ở cấu trúc không gian, địa hình, mặt nước, hệ thực vật lâu năm, các trục nhìn, đường dạo, công trình cảnh quan, mối quan hệ với khu vực đô thị xung quanh và đặc biệt là những lớp hoạt động xã hội đã diễn ra tại đó qua nhiều thế hệ."

Vì vậy, Thảo Cầm Viên Sài Gòn, Công viên Tao Đàn, Công viên 30.4 và những không gian xanh lịch sử khác không nên chỉ được đánh giá bằng chỉ tiêu cây xanh hoặc chức năng vui chơi – giải trí. Cần nghiên cứu khả năng nhận diện chúng như những Historic Urban Parks – Công viên đô thị lịch sử, rộng hơn là một bộ phận của Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM.

Bảo tồn công viên lịch sử vì thế không chỉ là “giữ đất công viên”, mà là “gìn giữ giá trị và cấu trúc cảnh quan lịch sử của công viên”. Việc xem xét cũng không dừng ở ranh giới công viên. Chiều cao, hình thái công trình xung quanh, trục nhìn, đường chân trời, giao thông và quan hệ với các không gian công cộng lân cận đều có thể tác động đến giá trị di sản.

Được ví như “viên ngọc quý” của Thủ đô, hồ Gươm không chỉ ẩn chứa trong mình các giá trị văn hóa, lịch sử gắn với sự hình thành Thăng Long - Hà Nội mà nơi này còn là một không gian cảnh quan đẹp. Ảnh: Vietnamnet

Đi sâu vào trường hợp Sài Gòn – Chợ Lớn – TP.HCM, TS-KTS. Hoàng Anh Tú cho rằng bảo tồn cảnh quan không đồng nghĩa với ngăn cản phát triển. Thành phố hình thành từ sự tương tác giữa sông nước, cảng thị, thương mại, công nghiệp, giao thông, khu dân cư và nhiều cộng đồng văn hóa qua các thời kỳ.

Di sản của thành phố, theo đó, không chỉ nằm trong những công trình đã được xếp hạng. Cảnh quan sông Sài Gòn và hệ thống kênh rạch; cấu trúc Sài Gòn – Chợ Lớn; các khu vực trung tâm lịch sử; tuyến phố và hàng cây lâu năm; hệ thống chợ; không gian tôn giáo; Thảo Cầm Viên, Tao Đàn và các công viên lịch sử; khu công nghiệp, cảng cũ; những cấu trúc dân cư – thương mại truyền thống… cùng tạo nên một palimpsest đô thị – cảnh quan nhiều lớp được viết và viết lại qua thời gian.

Thảo Cầm Viên Sài Gòn là một không gian công cộng và cảnh quan đô thị thân thiện với môi trường và con người. Trong ảnh: Tượng Giám đốc Jean Baptiste Louis Pierre trên lối vào Thảo Cầm Viên. Ảnh chụp ngày 12.7.2025. Ảnh: Trà My

Điều đáng lo không chỉ là một công trình lịch sử biến mất, mà còn là sự đứt gãy quan hệ không gian từng tạo nên cảnh quan và ký ức đô thị. Một công trình còn nhưng mất ý nghĩa khi không gian xung quanh bị phá vỡ; một công viên còn diện tích nhưng mất cấu trúc cảnh quan lịch sử; một bến cảng còn vài nhà kho nhưng không thể kể câu chuyện về lịch sử cảng thị. Một dòng sông vẫn tồn tại, nhưng quan hệ lịch sử giữa thành phố và dòng sông bị cắt đứt. Một khu phố giữ được mặt đứng kiến trúc nhưng mất cộng đồng và đời sống xã hội từng tạo nên bản sắc.

"Đó chính là lý do TP.HCM cần chuyển từ bảo tồn những đối tượng di sản sang nhận diện, bảo vệ và quản trị Di sản Cảnh quan Đô thị", TS-KTS. Hoàng Anh Tú đề nghị.

Tọa đàm vì thế gợi mở một cách tiếp cận mới, đó là không chỉ giữ lại những gì còn tồn tại, mà nhận diện và quản trị các mối quan hệ làm nên một đô thị sống. Việc đề xuất Khung nhận diện Di sản Cảnh quan Đô thị TP.HCM, với các giá trị lịch sử, cảnh quan, sinh thái, văn hóa, xã hội và ký ức cộng đồng được xem xét tích hợp, là một hướng đi được đặt ra từ cuộc thảo luận.

Ngô Gia