Ô nhiễm PM2.5: Càng chậm hành động, cái giá càng đắt

Ô nhiễm bụi mịn PM2.5 đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất đối với các đô thị Việt Nam, đặc biệt là Hà Nội và các tỉnh phía Bắc. Trước hết, cần nhìn nhận khách quan rằng giải quyết PM2.5 là bài toán đa ngành, liên vùng, không thể có lời giải "qua đêm" . Tuy nhiên, nóng vội hay trì hoãn đều nguy hiểm như nhau. Càng chậm hành động, chi phí khắc phục cả về kinh tế, y tế và xã hội sẽ không chỉ tăng mà còn tăng theo cấp số nhân.

PM2.5 – sát thủ vô hình và bẫy "phi tuyến tính"

PM2.5 là dạng ô nhiễm không khí phức tạp nhất hiện nay. Khác với cách hiểu thông thường rằng bụi chỉ sinh ra từ ống xả hay công trường, một phần lớn PM2.5 được hình thành thứ cấp trong khí quyển từ các phản ứng hóa học của các tiền chất như SO₂, NOx, NH₃ và VOCs.

Điểm "chết người" trong quản trị PM2.5 nằm ở tính chất "phi tuyến tính" và "khuếch đại ô nhiễm". Khi tổng lượng tiền chất vượt ngưỡng, tốc độ hình thành bụi mịn thứ cấp tăng nhanh hơn nhiều so với mức tăng phát thải. Điều này có nghĩa là giảm 10% phát thải chưa chắc đã giảm được ô nhiễm tương ứng nếu không xử lý đúng các tiền chất quan trọng.

Hơn nữa, PM2.5 không đứng yên. Nó chịu ảnh hưởng mạnh của thời tiết và có khả năng vận chuyển liên vùng. Nếu thiếu kiểm kê phát thải chuẩn xác và phân tích thành phần hóa học, các biện pháp kiểm soát đơn lẻ tại một đô thị sẽ trở nên vô nghĩa.

Ô nhiễm không khí tại hồ Gươm (Hà Nội). Ảnh: Hoàng Giang/Vnexpress

Hà Nội và địa phương lân cận: Khi ô nhiễm không có biên giới hành chính

Ô nhiễm tại Hà Nội không thể tách rời bối cảnh vùng đồng bằng sông Hồng. Từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau, điều kiện khí tượng bất lợi (nghịch nhiệt, gió lặng) biến cả vùng thành một "vung nồi" khổng lồ giữ chặt chất ô nhiễm.

Nguồn thải tại đây mang đặc thù "nhiều nhưng nhỏ": từ xe máy, bếp than, đốt rơm rạ đến hàng nghìn cơ sở tái chế thủ công... Dù giao thông được xác định là nguồn chính, nhưng quá trình ra quyết định lại thường xuyên bị "mắc kẹt" do thiếu hệ thống dữ liệu chứng minh (evidence-based data) đủ mạnh. Câu hỏi: hôm nay nguồn nào gây ô nhiễm chính? vẫn thường bị bỏ ngỏ hoặc trả lời chung chung do dữ liệu quan trắc còn rời rạc.

Cái giá phải trả: Những con số biết nói

Nếu coi PM2.5 chỉ là vấn đề môi trường, chúng ta đang đánh giá quá thấp rủi ro của nó. Đây là rủi ro hệ thống đối với sự phát triển.

Về sức khỏe, không dừng lại ở các bệnh hô hấp, PM2.5 với kích thước siêu nhỏ xâm nhập vào máu, gây đột quỵ, tim mạch và ung thư. Số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy mỗi năm Việt Nam có khoảng 60.000 đến 70.000 ca tử vong sớm liên quan đến ô nhiễm không khí. Con số này cao gấp nhiều lần số người chết vì tai nạn giao thông.

Về kinh tế, thiệt hại do ô nhiễm không khí không còn là dự báo mơ hồ. Tổ chức quốc tế công bố con số ô nhiễm không khí khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 5% GDP mỗi năm. Chi phí y tế tăng vọt, năng suất lao động giảm và sự suy giảm sức hút đầu tư nước ngoài là những "vết thương" thực tế mà nền kinh tế đang phải gánh chịu.

Mỗi năm chậm trễ hành động đồng nghĩa với việc chúng ta chấp nhận đánh đổi sức khỏe của thế hệ tương lai và tiêu tốn hàng tỷ USD ngân sách để khắc phục hậu quả.

Ô nhiễm không khí do bụi mịn PM2.5 khiến mỗi người dân chịu tổn hại sức khỏe tương đương việc hút thụ động hai điếu thuốc lá mỗi ngày. Ảnh tư liệu: TTXVN

"Cửa sổ vàng" để thay đổi cục diện

Năm năm tới là "cửa sổ vàng" để thay đổi cục diện. Để làm được điều đó, cần những bước đi đột phá.

Thiết lập cơ chế quản trị vùng thực quyền, với việc học hỏi mô hình "Bắc Kinh – Thiên Tân – Hà Bắc", tức cần một cơ chế chỉ huy chung cho vùng Thủ đô. Cơ chế này phải có quyền kích hoạt các "kế hoạch 72 giờ" khẩn cấp: yêu cầu tạm dừng sản xuất hoặc hạn chế giao thông đồng loạt ở cả các tỉnh lân cận khi dự báo ô nhiễm cao, thay vì chỉ hành động cục bộ tại Hà Nội như hiện nay.

Kế đến là kiểm soát theo mục tiêu và điểm nóng. Thay vì dàn trải, cần lập bản đồ phát thải số hóa để tập trung nguồn lực xử lý đúng nơi, đúng lúc.

Cần minh bạch hóa trách nhiệm khi đưa chỉ số chất lượng không khí (AQI) và tỷ lệ giảm phát thải vào KPI đánh giá lãnh đạo từ tỉnh đến phường. Quan trọng hơn, dữ liệu quan trắc và nguồn thải phải được công khai thời gian thực để người dân giám sát, tạo áp lực tuân thủ thực sự.

Về hạ tầng dữ liệu, cần xây dựng hệ thống kiểm kê phát thải thông minh để mỗi đợt ô nhiễm đều có "báo cáo nhanh" chỉ rõ nguyên nhân trong 48 giờ .

Hà Nội những ngày mù mịt từ sáng tới đêm vì ô nhiễm không khí kéo dài. Ảnh: Công Hùng

Không chỉ Hà Nội: Lời cảnh báo đỏ cho TP.HCM

Tại TP.HCM, dù có lợi thế nhất định về đối lưu không khí, nhưng đó không phải là "tấm kim bài miễn tử". Các dấu hiệu gia tăng nồng độ bụi mịn đã rất rõ ràng. Nếu TP.HCM tiếp tục chủ quan và thiếu các biện pháp kiểm soát khí thải xe máy, xe tải nặng ngay từ bây giờ, “siêu đô thị” này sẽ sớm đi vào vết xe đổ của các địa phương phía Bắc.

Lúc đó, lợi thế khí hậu sẽ bị xóa bỏ bởi khối lượng phát thải khổng lồ, và cái giá để làm sạch không khí sẽ đắt gấp bội so với việc hành động ngay hôm nay.

Lời kết

PM2.5 không còn là câu chuyện của tương lai hay của riêng ngành môi trường, mà là phép thử năng lực quản trị phát triển bền vững của Việt Nam trong hiện tại. Khi các bằng chứng khoa học đã đủ rõ, chi phí kinh tế – y tế đã được lượng hóa và rủi ro xã hội ngày càng hiện hữu, sự chậm trễ không còn là lựa chọn trung lập mà trở thành một quyết định mang tính đánh đổi.

Mỗi ngày do dự là thêm một ngày gánh nặng bệnh tật chồng lên hệ thống y tế, thêm một bước suy giảm sức cạnh tranh của đô thị và thêm một khoản “nợ vô hình” để lại cho thế hệ sau.

Hành động sớm không có nghĩa là hành động vội vàng, mà là hành động có chiến lược, dựa trên dữ liệu, phối hợp liên vùng và chịu trách nhiệm giải trình. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những đô thị thành công trong kiểm soát ô nhiễm không khí đều bắt đầu từ việc thừa nhận đúng bản chất vấn đề và dám trả giá chính sách ngay từ đầu, thay vì trì hoãn để rồi phải trả giá gấp nhiều lần sau đó.

PM2.5 vì thế là lời cảnh tỉnh nghiêm khắc nhưng cũng là cơ hội hiếm có để Việt Nam tái cấu trúc cách tiếp cận quản lý môi trường đô thị: từ bị động sang chủ động, từ cục bộ sang liên vùng, từ cảm tính sang dựa trên bằng chứng. Cửa sổ hành động đang thu hẹp rất nhanh. Nếu không tận dụng được giai đoạn này, cái giá phải trả trong thập kỷ tới sẽ không chỉ là những con số GDP hay thống kê tử vong, mà là sự đánh mất niềm tin của người dân vào chất lượng sống của các thành phố – nơi đáng lẽ phải là động lực chứ không phải rào cản của phát triển.

Tô Văn Trường