Từ cảnh quan đến ánh sáng: Hành trình tạo nên cảm xúc đô thị

Theo KTS. Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, với những nghệ sĩ thực hành nghệ thuật thị giác và đa giác quan, không gian cảnh quan – kiến trúc chính là nền tảng cốt lõi. Những người làm nghệ thuật luôn tìm kiếm và kỳ vọng vào sự giao thoa với cảnh quan làm nơi tạo dựng, nuôi dưỡng cho các sáng tạo của mình. Sự kết nối này sâu sắc đến mức nhờ có sự cộng hưởng với ngôn ngữ kiến trúc, giá trị nghệ thuật, thẩm mỹ mới thực sự đạt đến sự trọn vẹn.

Nếu hội họa với giá vẽ truyền thống vốn bị giới hạn trong những khung tranh cố định, thì nghệ thuật sắp đặt lại cần những khoảng trống khoáng đạt để được giải phóng và thăng hoa. Khi đó, cảnh quan đóng vai trò như một khung sườn vững chãi, tạo tiền đề để nghệ thuật định hình và lan tỏa giá trị biểu đạt.

Chuyên gia Nguyễn Văn Huyên giới thiệu về dự án chiếu sáng tại danh thắng Tràng An (Ninh Bình). Ảnh: Đoan Túc

Dưới góc nhìn của ông Nguyễn Văn Huyên, chuyên gia lĩnh vực chiếu sáng đô thị, không đơn thuần là lắp đặt những bóng đèn vô tri, chiếu sáng là nghệ thuật giải quyết sự giao thoa giữa không gian và cảm xúc con người. Cùng quan điểm, KTS. Lê Tuấn Long, CEO Công ty Eden Landscape, chia sẻ với khí hậu và tập quán sinh hoạt tại Việt Nam, các hoạt động đô thị và cộng đồng thường bùng nổ mạnh mẽ nhất vào buổi tối. Do đó, thiết kế cảnh quan nhân văn buộc phải tính toán tổng hợp cả hình khối vào ban ngày lẫn cảm xúc vào ban đêm.

Sự mong mỏi lớn nhất của các kiến trúc sư đối với chuyên gia chiếu sáng chính là khả năng hiện thực hóa các đề bài về năng lượng không gian. Đó có thể là sự lung linh, sôi động kích thích hoạt động thương mại, hay vẻ êm dịu, thư thái cho những khu vực nghỉ ngơi. Để đạt được điều này, ông Long nhấn mạnh, vai trò của người làm chiếu sáng như một người đồng hành thầm lặng, đứng sau để hỗ trợ kỹ thuật và biến những bản vẽ khô khan thành những trải nghiệm không gian sống động, đầy chiều sâu.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, thực tế đang đặt ra một thách thức lớn, xung đột giữa nhu cầu khai thác không gian của con người và chu kỳ sinh học tự nhiên. Ông Long thẳng thắn chia sẻ, con người có nhu cầu vô hạn khi kéo dài các hoạt động quá giới hạn chịu đựng của tự nhiên. Trong khi sinh vật trong tự nhiên cần bóng tối để nghỉ ngơi và hồi phục, ánh sáng nhân tạo cường độ cao lại đang xâm lấn và tác động tiêu cực đến hệ sinh thái động thực vật.

Vì vậy, mục tiêu cốt lõi của chiếu sáng cảnh quan hiện nay là giảm thiểu tối đa tác động môi trường. Người làm nghề cần những giải pháp kỹ thuật thông minh để hạn chế sự xâm lấn của ánh sáng nhân tạo vào đời sống tự nhiên. Việc cân bằng giữa vẻ đẹp thị giác, giá trị kinh tế và bảo tồn chu kỳ sinh học chính là tôn chỉ để kiến tạo nên những không gian bền vững.

Tiếp nối trăn trở về tính bản sắc và trách nhiệm, ông Huyên mang đến bài học thực tiễn từ Danh thắng Tràng An. Với ông, chiếu sáng di sản là một bài toán ứng xử đầy trọng trách. Tại đây, mọi sự can thiệp ánh sáng vào hang động đều phải vượt qua sự giám sát nghiêm ngặt của UNESCO.

Chiếu sáng trong hang động tại Tràng An do đội ngũ của ông Nguyễn Văn Huyên đảm nhận. Ảnh: BTC

Đan Mạch bảo vệ các loài động vật tự nhiên bằng việc thay thế đèn đường màu đỏ. Ảnh: iStock

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Huyên áp dụng kịch bản chiếu sáng với nhiệt độ màu cực thấp (2.200K) cho các hang động tại Tràng An. Lựa chọn này không chỉ tạo nên sắc thái huyền ảo, ấm áp mà còn giảm thiểu tối đa ánh sáng xanh, giúp loài dơi và côn trùng vẫn có thể sinh tồn trong lòng di sản.

Đồng thời, hệ thống chiếu sáng còn phục vụ hành trình khám phá của du khách và tạo dựng sinh kế bền vững cho những người lái đò địa phương. Bằng cách lắp đặt bộ cảm ứng thời tiết ở hai đầu hang để tự động điều tiết cường độ sáng theo môi trường bên ngoài, hệ thống giúp đôi mắt của người lái đò không bị sốc khi thay đổi vùng sáng – tối liên tục. Chi tiết nhỏ này thể hiện sự thấu cảm sâu sắc đối với con người trong hệ sinh thái dịch vụ.

Ông Huyên khẳng định, nếu vì bảo tồn mà không phát triển sinh kế cho cộng đồng chủ thể di sản, thì khó bảo vệ môi trường bền vững. Song nếu có sinh kế mà hủy hoại hệ sinh thái, thì đó là bước phát triển sai lầm.

Khu vực sân chờ tại Tràng An thiết kế hệ thống chiếu sáng ẩn mình khéo léo. Ảnh: BTC

Theo Phạm Anh Tuấn, Trưởng Bộ môn Kiến trúc Cảnh quan, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, thiết kế không thể là sự áp đặt rập khuôn, mà phải là quá trình giải mã bản đồ văn hóa nhằm làm nổi bật những nét đặc trưng vốn có của mỗi vùng đất. Ấn tượng của một không gian đến từ sự kết nối giữa cảnh quan thiên nhiên và cảnh quan văn hóa. Do đó, việc ứng dụng ánh sáng vào cảnh quan cần kiên định với mục tiêu đánh thức linh hồn của không gian, biến mỗi vùng đất thành một bản thể độc nhất thay vì sao chép các hình mẫu nước ngoài.

Kết hợp ánh sáng với vẻ đẹp của hang động tại Ninh Bình tạo trải nghiệm khó quên cho du khách. Ảnh: Tư liệu

Theo ông Tuấn, ấn tượng của một không gian đến từ sự kết nối giữa cảnh quan thiên nhiên và cảnh quan văn hóa. Do đó, việc ứng dụng ánh sáng vào cảnh quan cần kiên định với mục tiêu đánh thức linh hồn của không gian. Biến mỗi vùng đất thành một bản thể độc nhất thay vì chạy theo những vẻ đẹp xa lạ hay sao chép các hình mẫu nước ngoài.

Đoan Túc