Cuộc ‘đại phẫu’ quy hoạch đô thị và tầm nhìn trăm năm vị dân sinh

 Đó là nội dung được nhấn mạnh trong tọa đàm ra mắt sách Cách tư duy về thành phố: Những nhà tư tưởng chủ chốt về đô thị. Cuốn sách là công trình đầy tâm huyết của Regan Koch và Alan Latham trong việc xâu chuỗi những tư tưởng và tầm nhìn về quy hoạch đô thị xuất sắc từ nhiều chuyên gia nổi tiếng trên thế giới.

Tác phẩm được chuyển ngữ tiếng Việt bởi TS. Nguyễn Ngọc Hiếu và ThS. Trịnh Thanh Tú, do Công ty Book Hunter và Nxb Công thương ấn hành. Tại tọa đàm, các diễn giả đã vận dụng góc nhìn quy hoạch lấy con người làm trung tâm để giải quyết những bất cập trong phát triển đô thị hiện nay.

TS. Nguyễn Ngọc Hiếu (ngồi giữa) gợi ý những giải pháp xử lý những bất cập trong phát triển đô thị. Ảnh: Đoan Túc

TS. Nguyễn Ngọc Hiếu nhấn mạnh, quy hoạch luôn là sự chuẩn bị cho những biến đổi trong tương lai. Nó dẫn đường, tạo điều kiện và định hình các quá trình chuyển đổi đó. Khi làn sóng này diễn ra quá nhanh, con người phải đối đầu với sự bất định của tương lai.

Minh chứng cho điều này, TS. Nguyễn Ngọc Hiếu dẫn lại phương pháp ra quyết định “không hối tiếc” từng được áp dụng tại Hà Lan từ cuối thập niên 1990. Bản chất của mô hình này là chủ động tính toán nhiều kịch bản khác nhau để lựa chọn phương án tối ưu, ít để lại hệ quả nhất trong các điều kiện từ tương đối chắc chắn đến bất định và rủi ro cao.

Tác phẩm Cách tư duy về thành phố: Những nhà tư tưởng chủ chốt về đô thị góp phần gợi mở những mô hình đô thị đầy triển vọng. Ảnh: Book Hunter

Từ kinh nghiệm quốc tế, TS. Nguyễn Ngọc Hiếu chỉ ra sai lầm lớn trong thực tế quy hoạch hiện nay là đưa ra quyết định vội vàng và tư duy phân chia hết tài sản của tương lai. Với tầm nhìn quy hoạch lên đến 100 năm, tương đương 4 thế hệ, việc thế hệ hiện tại mở rộng quy mô phát triển và phân bổ gần như toàn bộ quỹ đất sạch sẽ khiến các thế hệ kế tiếp rơi vào thế bị động. Họ sẽ không còn tài sản hay dư địa không gian để phát triển.

Do đó, bài toán đặt ra là quy hoạch phải giải quyết được câu chuyện công bằng giữa các thế hệ. Chúng ta cần tập trung xử lý khối lượng lớn những vấn đề đã tích tụ suốt 30, 40 năm qua. Trong đó, mô hình phát triển đô thị dựa trên giao thông công cộng là một giải pháp quan trọng để khôi phục và nâng cao hiệu quả kết nối của thành phố.

ThS. Trịnh Thanh Tú (bên phải) nói về thách thức cân bằng lợi ích giữa phát triển đô thị mới và bảo tồn các giá trị văn hóa địa phương. Ảnh: Đoan Túc

Khi điều phối viên, nhà văn Hà Thủy Nguyên đặt câu hỏi về những cái giá phải đánh đổi trong cuộc đại tái thiết đô thị hiện nay ở nước ta, các diễn giả đã thẳng thắn chỉ ra những mâu thuẫn nội tại.

ThS. Trịnh Thanh Tú bày tỏ, cân bằng lợi ích các bên là một bài toán rất khó. Cơ quan quản lý một mặt ủng hộ chủ đầu tư phát triển dự án, mặt khác phải bảo vệ những giá trị văn hóa địa phương tồn tại lâu đời.

ThS. Trịnh Thanh Tú khẳng định, muốn một cái mới đồng nghĩa với việc phải bỏ đi một vài cái cũ để có không gian phát triển. Chúng ta cần cân nhắc nên phát triển điều gì và giữ gìn những giá trị nào của quá khứ.

Phát triển không gian ven sông Hồng đòi hỏi tư duy chỉnh trang tổng thể, thay vì những giải pháp tình thế, chắp vá kéo dài. Ảnh: Hoàng Hà

Nhìn nhận từ góc độ kinh tế và an sinh, TS. Nguyễn Ngọc Hiếu cho rằng, quá trình tái thiết đô thị luôn đi kèm với sự đánh đổi về mặt lợi ích và không bao giờ đạt được sự công bằng tuyệt đối. Thực tế hiện nay đang cho thấy một khoảng cách lớn giữa cam kết quy hoạch và triển khai. Những cam kết về không gian xanh và trường học tại các khu đất di dời nhà máy bị thu hẹp do quy chuẩn kỹ thuật còn lỏng lẻo.

Khi doanh nghiệp tìm cách đưa cây xanh lên tầng thượng để tối ưu hóa không gian sàn, đổi lại, người dân bên dưới phải đối mặt với một thực tại khắc nghiệt, hạ tầng giáo dục và không gian công cộng hoàn toàn bị teo tóp.

Quỹ đất sau khi di dời các nhà máy xí nghiệp ra khỏi nội thành phần lớn được sử dụng cho các dự án nhà ở, trung tâm thương mại, văn phòng, gây gia tăng áp lực về dân số và quá tải về hạ tầng tại khu vực nội thành. Ảnh: CafeF

Bàn về xu hướng tư tưởng quy hoạch, TS. Nguyễn Ngọc Hiếu nhận định, Việt Nam đang có xu hướng học hỏi mô hình phát triển từ Trung Quốc, khi sử dụng bất động sản làm đòn bẩy động lực. Tuy nhiên, mô hình này tiềm ẩn rủi ro lớn khi thế hệ hiện tại vay mượn và tích lũy quá đà. Việc nắm giữ gần như toàn bộ tài sản sẽ buộc các thế hệ tương lai phải gánh nợ. Xu hướng này vô tình lấy đi cơ hội và động lực phát triển của người trẻ.

Bổ sung cho luận điểm này, ThS. Trịnh Thanh Tú phác họa rõ hơn 2 hướng đi thực tế tại các đô thị lớn hiện nay. Đó là mở rộng không gian ra vùng ven và tái thiết nội đô nhằm tăng giá trị sử dụng đất. Việc đẩy mạnh đầu tư công vào các tuyến đường vành đai và hệ thống giao thông công cộng đang giúp rút ngắn thời gian di chuyển từ vùng ven vào trung tâm. Bên cạnh đó, các dự án đô thị đa mục tiêu và nhà ở xã hội đang được Nhà nước tập trung thúc đẩy thông qua nhiều cơ chế thông thoáng.

Phát triển hạ tầng giao thông Hà Nội đồng bộ, hiện đại. Ảnh: Báo Kinh tế & Đô thị

Dù quá trình triển khai còn nhiều bất cập và cần thêm những cuộc thương thảo để đạt được đồng thuận chung từ người dân, ThS. Trịnh Thanh Tú vẫn bày tỏ cái nhìn lạc quan về tương lai. Cuộc đại phẫu thuật đô thị ở giai đoạn này được kỳ vọng sẽ giải quyết căn bản bài toán an cư lạc nghiệp cho người dân trong một, hai thập kỷ tới. Khi thế hệ tiếp theo không còn bị chôn vùi nguồn lực và bận lòng vào việc mua đất, xây nhà, họ sẽ có nhiều cơ hội và thời gian để tập trung phát triển tự do cá nhân, theo đuổi đam mê của mình.

Cuối cùng, cuốn sách Cách tư duy về thành phố không đưa ra một câu trả lời duy nhất. Thay vào đó, nó đóng vai trò như một cuốn cẩm nang gợi mở tư duy cho những nhà quản lý, các chuyên gia và cả cộng đồng cùng hướng tới những quyết định nhân văn hơn cho tương lai đô thị.

Đoan Túc