Đồng bằng sông Cửu Long không thể mãi chỉ là “vựa lúa”

Đồng bằng sông Cửu Long cần được nhìn như một động lực lan tỏa kinh tế

Định vị lại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) bắt đầu từ tầm nhìn, làm cơ sở ứng xử phù hợp. ĐBSCL được định hướng là vùng bảo đảm an ninh lương thực. Vậy nên khi đã cơ bản hoàn thành nhiệm vụ, vùng không còn nằm trong danh sách ưu tiên phân bổ nguồn lực trung ương. Bằng chứng rõ nhất là đầu tư công cho đồng bằng có phần sụt giảm trong giai đoạn 2000 - 2024. Nhận dạng đúng và đủ vị thế của ĐBSCL để có cách tiếp cận khác.

Không chỉ là vựa nông sản (lúa gạo, trái cây, thủy sản...) đảm đương trách nhiệm an ninh lương thực quốc gia, kinh tế ĐBSCL có sức lan tỏa rất mạnh đối với phần còn lại của Việt Nam (ROV), theo TS Vũ Thành Tự Anh - giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cũng là người đảm nhận vị trí Kinh tế trưởng trong nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 5 năm liên tiếp.

Theo quy hoạch tích hợp được Thủ tướng phê duyệt (2022), ĐBSCL được chia làm 3 vùng: nước ngọt, nước lợ và nước mặn. Tùy vào đặc thù mỗi vùng mà tận dụng tự nhiên để phát triển kinh tế. Ảnh: CTV

Nghiên cứu định lượng của TS Bùi Trinh, một trong những tác giả của Báo cáo 2025, chỉ ra rằng một tỉ đồng sản phẩm cuối cùng của ĐBSCL lan tỏa đến sản lượng của ROV là 387 triệu đồng, trong khi một tỉ đồng sản phẩm cuối cùng của ROV chỉ lan tỏa đến sản lượng củ ROV… 42 ngàn đồng. Kết quả này hàm ý rằng phát triển ĐBSCL đem lại lợi ích kinh tế cho ROV cao hơn nhiều so với chiều ngược lại, và ROV sử dụng nhiều sản phẩm của ĐBSCL hơn so với chiều ngược lại (Báo cáo 2025).

“Kích thích tăng trưởng quốc gia không nghiễm nhiên tạo ra cơ hội tăng trưởng cho ĐBSCL”, ông Tự Anh nhận định và cho rằng khi nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò và mức độ lan tỏa của ĐBSCL đối với nền kinh tế quốc gia, trung ương sẽ có cơ sở để xây dựng các chính sách đầu tư và phát triển phù hợp hơn cho vùng.

Khuyến nghị về thể chế vùng không mới, kế thừa từ những báo cáo thường niên đã công bố. Cơ quan điều phối vùng cần được phân cấp mạnh về thẩm quyền, quy hoạch, ngân sách, đầu tư.

Một tín hiệu tích cực là trong tương lai gần, ĐBSCL dự kiến sẽ có khoảng 550 km đường cao tốc. Tuy nhiên, theo nhóm nghiên cứu, hạ tầng giao thông chỉ là nền tảng ban đầu. Để tạo sức bật cho nền kinh tế vùng, ĐBSCL cần tiếp tục phát triển các lớp hạ tầng hỗ trợ như kho lạnh, cảng thủy nội địa, trung tâm kiểm định, trung tâm thương mại - dịch vụ, hạ tầng số… Qua đó, các dự án đầu tư công có thể tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh hơn tới địa phương, ngành hàng và chuỗi giá trị liên quan. Cách tiếp cận này cũng có thể là gợi ý cho nhiều vùng kinh tế khác.

Sau Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Nghị quyết 79 về phát triển doanh nghiệp nhà nước. Nhìn về ĐBSCL, Báo cáo 2025 khuyến nghị trung ương cần định vị lại vai trò của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và các doanh nghiệp hạ tầng nền tảng ở ĐBSCL. Vấn đề không phải là tăng số lượng DNNN, mà là có những chủ thể đủ năng lực đầu tư và vận hành các hạ tầng có tính dẫn dắt, mở đường: logistics lạnh, cảng và kho bãi, năng lượng tái tạo, nước sạch, xử lý nước thải, kiểm định chất lượng, dữ liệu vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và hạ tầng số... Những lĩnh vực này mang lại lợi ích lớn cho xã hội, rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn dài, nên nếu chỉ chờ đợi doanh nghiệp nhỏ địa phương tự đầu tư thì sẽ rất khó tạo đột phá.

Sau vai trò trung ương, theo nhóm nghiên cứu, chính quyền địa phương cũng cần chú trọng hơn đến chất lượng phát triển doanh nghiệp thay vì chỉ tập trung vào số lượng đăng ký mới. Những yếu tố như khả năng tồn tại, nâng cấp quy mô, sức cạnh tranh hay mức độ tham gia thị trường của doanh nghiệp cần được xem là các chỉ dấu quan trọng phản ánh sức khỏe của nền kinh tế địa phương. Theo nhóm nghiên cứu, chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) không đơn thuần là cuộc đua thứ hạng giữa các địa phương, mà là lăng kính soi rọi những nút thắt làm tăng chi phí, những cản ngại kiềm hãm sự phát triển của doanh nghiệp. “KPI mới” cho lãnh đạo địa phương cần được đo lường bằng mức độ giảm chi phí phi chính thức, sức khỏe của hệ sinh thái doanh nghiệp.

Nông dân thu hoạch lúa tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: VGP

Cần kiến tạo hệ sinh thái doanh nghiệp cho ĐBSCL

Giải quyết nút thắt vốn cho doanh nghiệp ĐBSCL, nhóm nghiên cứu cho rằng cần chuyển từ cung cấp tín dụng truyền thống (phần lớn dựa vào tài bảo đảm) sang cơ chế quản trị và chia sẻ rủi ro. Đa dạng hóa loại hình bảo lãnh dựa trên dòng tiền, hợp đồng đầu ra, liên kết chuỗi, năng lực quản trị và tiêu chuẩn xanh. Những dịch vụ tài chính này có thể kém hấp dẫn đối với các ngân hàng thương mại. Nhóm nghiên cứu đề xuất mô hình Quỹ bảo lãnh tín dụng vùng ĐBSCL.

Nhìn lại năm 2009, mốc thời gian thành lập Ban Chỉ đạo Tây Nam bộ. Một trong những câu hỏi được thảo luận tại nhiều diễn đàn lúc ấy là đi tìm "nhạc trưởng", và thực tế là đến khi giải thể mô hình này, ĐBSCL vẫn chưa tìm ra nhạc trưởng. Câu hỏi phù hợp hơn là tìm kiếm chủ thể đủ sức kiến tạo mô hình kinh doanh, bởi dù có nhạc trưởng (hành chính) hay không thì thước đo cuối cùng vẫn là hiệu quả, năng suất, giá trị gia tăng,…

Đặt lại câu hỏi này đòi hỏi xoay trục chiến lược. Những hợp tác xã liên kết, doanh nghiệp đầu chuỗi là những chủ thể cốt lõi, đảm đương vai trò nhạc trưởng của chuỗi giá trị ngành hàng. Nhạc trưởng thị trường không thể hình thành chỉ bằng quyết định hành chính, cũng không nên giới hạn số lượng. Vai trò của nhà nước kiến tạo là nuôi dưỡng những doanh nghiệp vừa, để lực lượng này lớn lên, dẫn dắt doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ gia nhập chuỗi giá trị.

“Chủ thể then chốt” đối diện với thị trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, tiêu chuẩn tiếp cận thị trường cao cấp ngày càng cao. Doanh nghiệp không nâng cấp tức là tụt hậu. Ở lại thị trường đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cấp quản trị, tuân thủ xanh, số hóa thực dụng... Ông Tự Anh nhấn mạnh chữ “thực dụng” với hàm ý rằng do hạn chế nguồn lực, những doanh nghiệp vừa và nhỏ nên ưu tiên giải quyết những trục trặc (làm tăng chi phí chính thức của doanh nghiệp - NV) như hệ thống quản lý kho, quản lý hợp đồng, quản lý khách hàng,… để sản phẩm hàng hóa đáp ứng ngay nhu cầu thị trường.

Thượng Tùng ghi