Linh thiêng Hồ Gươm

Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc trên hành trình lịch sử đều tự chọn hoặc được lịch sử ký thác một tâm điểm tâm linh, một tọa độ văn hóa thiêng liêng – nơi kết tinh hồn sông núi, nơi quần tụ lòng người và phát tiết tinh hoa của giang sơn gấm vóc.

Với nước Nam ta, qua hàng ngàn năm dâu bể, trải mấy lần dời đô, tọa độ ấy, nhìn trong hơn nghìn năm nay, dù biến cải, nhưng không thể là nơi nào khác ngoài Thăng Long - Hà Nội; và, ngay giữa lòng trái tim hồng ấy, mạch nguồn linh diệu nhất, lắng sâu nhất chính là Hồ Gươm (hồ Hoàn Kiếm).

Đó là quà tặng toàn bích của trời đất gặp gỡ lòng người bất biến và lịch sử thăng trầm! Tất cả kết tinh thành long mạch linh thiêng xuyên suốt nghìn năm và toả sáng linh hồn Thủ đô cùng vận số của đất nước.

Giữa mùa Thu tháng Tám thứ 81, đất nước đang chuyển mình bứt tốc vào kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, khi thả bộ quanh bờ Hồ lúc sương mờ còn bảng lảng trên mặt nước xanh lục thủy đặc sắc, lòng như chạm vào hơi ấm tiền nhân. Dưới bóng những cây lộc vừng cổ thụ soi bóng thời gian, ngắm Tháp Rùa trầm mặc in hình trên nền trời, bỗng rung lên cảm khái: Hồ Gươm là tấm gương soi bóng cả lịch sử nghìn năm nước nhà. Dưới mặt nước lung linh ấy là lớp lớp trầm tích văn hóa ông cha, là nhịp đập của mạch nguồn linh thiêng núi sông nối liền quá khứ, hiện tại và tương lai.

Trong không gian linh diệu Hồ Gươm, lịch sử như hiện hồn trong chỉnh thể ba tượng đài sừng sững trông coi mặt nước xanh lục. Đó không phải là những công trình kiến trúc ngẫu nhiên, biệt lập, mà là một chỉnh thể toàn vẹn, lung linh của khí thiêng sông núi, một đồ hình phong thủy - chính trị - xã hội toả sáng trọn vẹn ba cột mốc rực rỡ nhất của sứ mệnh nước Nam hơn một nghìn năm qua.

Cầu Thê Húc màu son – cây cầu "đậu nguồn sáng mặt trời" – dẫn lối vào đền Ngọc Sơn, nơi thờ Đức thánh Trần Hưng Đạo và Văn Xương Đế Quân. Ảnh: Vietnamnet

Nhìn về phía vườn hoa Lý Thái Tổ, hình tượng Đức vua Lý Thái Tổ tay cầm Chiếu dời đô hướng mặt ra hồ chính là khởi điểm của khát vọng độc lập, tự chủ và kiến tạo thể chế. Đó là tầm nhìn chiến lược vĩ đại của vị minh quân khai sáng, người đã chọn vùng đất "rồng cuộn hổ ngồi" để xây nền muôn thuở cho quốc gia đại thịnh.

Trông phía bờ Tây, Tượng đài Vua Lê Thái Tổ uy nghiêm cầm gươm đứng trên trụ đá cao lại là biểu tượng của ý chí quật khởi, đánh đuổi ngoại xâm và triết lý hòa bình tối thượng. Huyền thoại trả gươm thần sau khi quét sạch bóng thù trở thành truyền thuyết muôn đời. Đó là biểu tượng tuyệt mỹ của tư tưởng hòa bình, khát vọng hòa hiếu và triết lý nhân văn tối thượng của dân tộc Việt Nam.

Gươm thiêng mượn từ lòng Dân để giữ nước, khi giang sơn sạch bóng quân thù, thì hoàn gươm về cho trời đất để giữ lấy hòa bình, để thay thế tiếng đao binh bằng tiếng hát thanh bình của muôn dân. Đó là một thông điệp đanh thép và nhân văn gửi đến muôn đời: Nước Nam dùng nhân nghĩa để chống lại bạo lực xâm lược, nhưng cứu cánh cuối cùng của dân tộc là hòa bình, là sự an yên của muôn dân, là cất gươm vào bao để chăm lo cho thể chế quốc thái dân an.

Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” nằm trong khuôn viên Di tích quốc gia đền Bà Kiệu. Ảnh: VOV

Và ở phía bên kia, mắt chiêm bái khối tượng đài "Cảm tử để Tổ quốc quyết sinh" – hình tượng người chiến sĩ ôm bom ba càng cùng cô gái tự vệ thủ đô trong mùa đông năm 1946, cách nay tròn 80 năm. Đây chính là sự kế thừa vĩ đại tư tưởng và khát vọng ông cha và đỉnh cao của chủ nghĩa anh hùng cách mạng thời đại Hồ Chí Minh. Nhớ lại những năm 80, mỗi lần về Thủ đô, tôi vẫn thường tới đó kính cẩn ngắm chào, lại ngược mặt trận giữ đất Hà Tuyên, rồi tan tiếng súng, như các bậc anh hùng phù trợ, để trở về lành lặn và bình yên.

Bản Chiếu dời đô của nhà Lý năm xưa, thanh gươm giữ nước của nhà Lê năm nào, nay đã truyền vào dòng máu kháng chiến, biến thành lời thề quyết tử của thế hệ cha anh quyết tử giữ vững nền độc lập non trẻ. Ba tượng đài tạo dựng một thế kiềng ba chân trong lòng Dân vững chãi: Lý Thái Tổ khai sinh - Lê Thái Tổ định hình - Đại đội cảm tử bảo vệ Thủ đô. Sự hòa quyện giữa các thế hệ tiền nhân khai quốc, vệ quốc và thế hệ anh hùng giữ nước trong cùng một không gian Hồ Gươm đã tạo nên một trục khí linh thiêng xuyên mười thế kỷ, khẳng định sự bất diệt và trường tồn của dòng giống Tiên Rồng.

Hồ Gươm đã tự định hình nên một không gian văn hóa độc nhất vô nhị. Ảnh: TL - Sforum

Từ chiều sâu triết lý ấy, Hồ Gươm đã tự định hình nên một không gian văn hóa độc nhất vô nhị. Hãy nhìn vào cấu trúc không gian quanh hồ để thấy cái tầm vóc tư duy của cha ông. Cầu Thê Húc màu son – cây cầu "đậu nguồn sáng mặt trời" – dẫn lối vào đền Ngọc Sơn, nơi thờ Đức thánh Trần Hưng Đạo và Văn Xương Đế Quân. Sự kết hợp giữa võ công hiển hách giữ nước và văn trị đỉnh cao của học vấn chính là hai cột trụ nâng đỡ vương triều và giang sơn.

Ngay bên ngoài, Tháp Bút sừng sững chọc trời in bóng lên mây xanh, trên thân khắc ba chữ "Tả Thanh Thiên" (viết lên trời xanh), bên dưới là Đài Nghiên chứa mực. Một dân tộc đặt cây bút và đài nghiên ngay bên cạnh thanh gươm giữ nước là một dân tộc có tầm nhìn văn hóa vĩ đại. Thanh gươm để giữ vững bờ cõi, cây bút để xây dựng nền văn hiến, để khẳng định chủ quyền độc lập và tự chủ về mặt tư duy. Không gian văn hóa Hồ Gươm chính là bản thông điệp bất tuyệt về sự hài hòa giữa Văn và Võ, giữa Đạo và Đời, tạo nên cái gốc văn hiến vững chãi cho nước Nam anh hùng qua bao thế kỷ.

Hồ Gươm nhìn từ trên cao. Ảnh: Báo Ảnh Việt Nam

Nhưng văn hóa không phải là một thực thể đóng băng thành quá khứ. Không gian văn hóa Hồ Gươm hôm nay đang mang một sinh khí mới, thấm đẫm hơi thở của một Việt Nam nhân văn, năng động, mở cửa và hội nhập hoàn cầu. Khi những tuyến phố quanh hồ trở thành không gian đi bộ, Hồ Gươm trở thành một quảng trường văn hóa mở vĩ đại. Ở đó, người ta lắng tiếng đàn bầu, cảm tiếng hát xẩm hòa quyện cùng những giai điệu hiện đại của bốn phương. Những cụ già lại thư thái đi quyền bên cạnh những nhóm thanh niên bước theo nhịp điệu của thời đại số…

Đó là sự kết tinh và toả sáng không gian văn hóa Việt Nam sống động, nơi dòng chảy truyền thống và hiện đại xuyên thấm và hoà quyện trong nhau. Ấy là tư chất tiếp biến văn hóa tuyệt vời của con người Việt Nam: Gìn giữ cốt cách dân tộc nhưng hoà mục bốn phương, đón nhận tinh hoa thế giới nhưng không thể đánh mất mình.

Ấy là tư chất và bản lĩnh Việt Nam.

Trong kỷ nguyên mới, thế và lực của đất nước ở một tầm vóc chiến lược mới.  Quốc gia muốn bứt phá để đuổi kịp, tiến cùng và vượt lên trong thế kỷ XXI, không thể chỉ dựa vào những con số tăng trưởng kinh tế thuần túy hay những công trình hạ tầng cho dù rất tân kỳ. Kinh tế là bệ đỡ, nhưng văn hóa mới là hệ điều hành, là ngọn đuốc soi đường cho quốc gia đi tới tương lai. Hồ Gươm là biểu tượng văn hóa tối cao của Thủ đô văn hiến, của nước Nam ta chính là nguồn năng lượng tinh thần vô tận để khơi dậy khát vọng phát triển phú cường trong lòng trăm triệu đồng bào ta ở trong nước hay ở nước ngoài.   

Để gìn giữ và tôn vinh nguồn long mạch linh thiêng Hồ Gươm, không có nghĩa là khư khư như trông giữ một bảo tàng. Mà làm cho không gian ấy tiếp tục sinh sôi, phát tiết những giá trị mới phù hợp với thời đại, như Hồ Gươm đã đi dọc mười thế kỷ qua.  

Không thể dung nạp những thứ tư duy thực dụng ngắn hạn, càng không nhượng bộ những thói thương mại hóa thô bạo làm tổn thương đến sự tôn nghiêm và thanh lịch của không gian văn hoá Hồ Gươm. Mỗi viên gạch, mỗi hàng cây, mỗi khoảng không gian quanh Hồ Gươm đều phải được đối xử bằng một thái độ trân quý. Bởi đó là tài sản tinh thần vô giá của cha ông để lại, là bộ mặt văn hóa của cả dân tộc trước bạn bè quốc tế.

Nhịp sống bình yên quanh Hồ Gươm. Ảnh: TL - Sforum

Những sớm mùa thu nay, lắng nghe tiếng chuông đền Ngọc Sơn ngân vang trên mặt hồ Lục Thuỷ, hỏi mấy ai không thể không lắng hồn về đại cục giang sơn.  Vận nước đang đến với những thời cơ chiến lược trăm năm có một. Để đưa con thuyền Việt Nam ra biển lớn, vượt qua mọi sóng gió của thời cuộc toàn cầu, chúng ta cần bản lĩnh của thanh gươm thần năm xưa hoà trong trí tuệ của ngọn bút viết lên trời xanh và đi tới tương lai với tinh thần quyết tử bất khuất của những người con cảm tử.

Không gian văn hóa Hồ Gươm toả sáng long mạch lòng Dân linh thiêng nước Nam trong Quốc khánh lần thứ 81.

Lòng Dân là vận nước.

Và, lòng Dân vô địch đang được nuôi dưỡng và tôn vinh bởi chính những mạch nguồn văn hóa linh thiêng tựa Hồ Gươm!

“Dù có đi bốn phương trời, lòng vẫn nhớ về Hà Nội”!

Xin giữ vẹn nguyên hồn cốt của núi sông, khơi thông mọi mạch nguồn linh diệu của đất nước, để Thăng Long - Hà Nội mãi là trái tim hồng của một Việt Nam độc lập, tự chủ, tự cường, phồn vinh và hạnh phúc, để đất nước sánh vai cùng các cường quốc năm châu trong kỷ nguyên mới và mãi mãi mai sau.

Ngày 09.9.2026.

TS. Nhị Lê - Nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản