Nguyễn Duy và Nguyễn Bá Chung hội ngộ trước Tuần lễ Thơ Thiền

Sự kiện Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam được Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM phối hợp cùng Trường Đại học Văn Lang, Nhóm tác giả tổ chức nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24.11 nhằm tôn vinh di sản văn hóa và những giá trị nhân văn trường tồn của dân tộc.

Từ hàng nghìn năm qua, văn hóa Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam, trong đó thơ thiền được xem là một trong những thành tựu đặc sắc, kết tinh những giá trị tư tưởng, triết lý và nhân văn. Những áng thơ của các bậc quốc sư, đại sư, thiền sư không chỉ góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp lòng từ bi, bác ái, tình yêu thiên nhiên và con người, mà còn gửi gắm những tư tưởng sâu sắc về đạo lý và tinh thần hộ quốc, an dân.

Nhà thơ Nguyễn Duy chia sẻ về Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam.

Với mong muốn gìn giữ, tôn vinh và lan tỏa những giá trị tinh thần quý giá mà tiền nhân gửi gắm qua thơ thiền cổ điển, đồng thời phát huy tinh thần “ôn cố tri tân”, Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam dự kiến diễn ra từ ngày 16-21.11.2026 tại Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM (81 Trần Quốc Thảo, phường Xuân Hòa, TP.HCM).

Hai bộ sách Thơ thiền với ba ngôn ngữ Hán – Việt – Anh sẽ được trưng bày.

Nhà thơ Nguyễn Bá Chung và nhà thơ Nguyễn Duy vào sáng 13.11.

Trở về Việt Nam từ Mỹ, nhà thơ Nguyễn Bá Chung, người gắn bó với nhà thơ Nguyễn Duy từ những ngày đầu sau khi Hoa Kỳ và Việt Nam bình thường hóa quan hệ, cùng cộng tác để thực hiện việc biên soạn, dịch thuật Thơ Thiền Lý - Trần, đã bày tỏ lòng biết ơn Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM đã bảo trợ cho cuộc triển lãm sắp diễn ra. Đặc biệt, ông cùng ghi ơn nhà thơ Nguyễn Duy. Nhà thơ Nguyễn Bá Chung cho rằng "nhà thơ Nguyễn Duy có thể được xem là linh hồn của cuộc triển lãm, người đã bỏ ra hơn 20 năm vừa sáng tạo những câu thơ Việt hóa thơ thiền, vừa tìm ra những phương tiện hiện đại để chuyên chở nội dung sâu sắc trên những tấm panels thơ mộng, cùng những hình ảnh giàu thiền vị để có được những hiện vật trưng bày dịp này".

Nhớ lại cơ duyên những ngày đầu biết đến Nguyễn Duy, trước khi hợp tác trong các dự án thơ thiền, nhà thơ Nguyễn Bá Chung cho biết đó là khi ông và ông Kevin Bowen - trung tâm William Joiner, chọn những bài thơ hay nhất của Nguyễn Duy để dịch trong tập thơ Distant Road (Đường xa) sang tiếng Anh và ra mắt độc giả Mỹ vào năm 1999, nhằm lan tỏa tiếng nói thi ca Việt Nam thời hậu chiến tại Mỹ.

Ông kể: “Khi đọc thơ Nguyễn Duy, tôi cảm nhận ngay tình cảm của ông với đất nước, con người, dân tộc Việt Nam. Tôi cũng cảm nhận được cá tính của một người nói thẳng, nói thật. Đó là điều rất hiếm và vì vậy, tôi đã quý Nguyễn Duy ngay lập tức. Khi tôi cùng Nguyễn Duy dịch thơ thiền từ chữ Hán sang tiếng Việt và sau đó tôi dịch thơ thiền sang tiếng Anh thì càng cảm mến, đồng điệu hơn nữa vì chúng tôi đều cho rằng thơ thiền cổ điển là những gì tinh túy nhất của văn hóa Việt Nam.

Nguyễn Duy có cái tài rất đặc biệt là làm thơ lục bát vô cùng dân dã, hấp dẫn và thu hút, nên khi Nguyễn Duy dịch thơ thiền từ chữ Hán sang tiếng Việt hay đến mức tôi chọn rất nhiều bài dịch của Nguyễn Duy để dịch sang tiếng Anh chứ không chọn bản dịch tiếng Việt của mình”.

Nhóm thực hiện gồm Nguyễn Duy, Nguyễn Bá Chung, Kevin Bowen chọn 30 bài từ bộ Thơ văn Lý - Trần do giáo sư Nguyễn Huệ Chi chủ biên. Ông cũng hiệu đính phần chữ Hán cho tuyển tập. Thiền sư Lê Mạnh Thát viết lời bạt.

Nói về tài chuyển ngữ từ Hán sang Việt của Nguyễn Duy, có thể kể đến một ví dụ. Trong Quốc tộ của thiền sư Pháp Thuận, câu mở đầu ví vận nước với dây leo quấn quýt. Nhà thơ Nguyễn Duy chuyển thành “Bời bời vận nước quấn mây”. Ông giữ động tác quấn và đưa mây vào câu lục. Ở câu thứ ba, ông dùng “thiền tâm” để diễn giải hai chữ “vô vi”. Người đọc có thể nhận ra những lựa chọn của nhà thơ bằng cách đối chiếu bản lục bát với nguyên tác ngay trên cùng một trang.

Nhà thơ Nguyễn Duy.

Nhà thơ Nguyễn Duy, dù sức khỏe không còn tốt nhưng vẫn nhớ chi tiết những lần gặp của mình với nhà thơ Nguyễn Bá Chung kể từ cột mốc 11.7.1995, ngày bình thường hóa quan hệ giữa Hoa Kỳ và Việt Nam. Trung tâm William Joiner – trung tâm nghiên cứu về chiến tranh và hậu quả chiến tranh, đã mời các tác giả là cựu chiến binh Việt Nam sang Mỹ dự workshop, đọc thơ. Từ cơ duyên đó, Nguyễn Duy đã gặp Nguyễn Bá Chung và Kevin Bowen, thuộc trung tâm này và xây dựng mối quan hệ giữa các nhà văn cựu binh Mỹ và các nhà văn cựu chiến binh Việt Nam.

Nhân duyên khiến hai bên đã hợp tác làm nên Tủ sách giới thiệu văn học Việt Nam ra nước ngoài, mang tên Tinh hoa Văn học Việt Nam, với đỉnh cao đầu tiên là Thơ Thiền Lý – Trần. Tất cả đều dịch từ chữ Hán sang tiếng Việt và sang tiếng Anh, xuất bản ở cả Việt Nam và Mỹ. Nhà thơ Nguyễn Duy nhớ lại: “Năm 1995, chúng tôi đã làm việc cùng nhau, trong dự án Thơ Thiền Lý – Trần với các công đoạn: sưu tầm, biên soạn, biên dịch, chế tác sách, thiết kế và in ấn. Kinh phí dự án này là từ tiền túi các cá nhân trong nhóm biên soạn gồm Nguyễn Duy, Nguyễn Bá Chung và Kevin Bowen. 10 năm sau, năm 2005, cuốn sách mới hoàn thành. Lúc đó, chúng tôi vừa đuối sức, vừa hết tiền.

Tiếp đó, chúng tôi thực hiện cuốn Thơ Thiền thứ hai, đó là Thơ Thiền Lê – Nguyễn, cũng mất hơn 10 năm, bắt đầu từ 2007 đến 2019 mới xuất bản được, nhưng ở bộ này thì chúng tôi chỉ in sách bình thường, chứ không có khả năng làm giấy dó nữa, vì lý do kinh phí và nhân sự. Chúng tôi quen nhau từ năm 1995, đến nay hơn 30 năm nhưng vẫn liên lạc thường xuyên”.

Tại Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển, hai tác phẩm Thơ Thiền trên sẽ được trưng bày.

Tuyển tập Thơ Thiền Lý - Trần (do NXB Văn hóa Sài Gòn ấn hành năm 2005), gồm phiên bản độc bản in trên giấy dó truyền thống, khổ 81 × 111 cm, nặng 30 kg, cùng 15 trang thơ trong sách được in trên vải canvas, lồng khung kích thước 60 × 80 cm sẽ được trưng bày.

Tuyển tập Thơ Thiền Lê - Nguyễn (NXB Hội Nhà văn ấn hành năm 2019), gồm hình ảnh bìa sách lồng khung kích thước 79 × 109 cm, cùng 15 trang thơ trong sách in trên vải canvas, lồng khung kích thước 60 × 80 cm.

Cuộc triển lãm Thơ Thiền diễn ra tại Trường ĐH Văn Lang vào năm 2025. Ảnh: Trà My

Nhà thơ Nguyễn Bá Chung chia sẻ, từ năm 2005, cuộc triển lãm Thơ Thiền lần đầu tiên được tổ chức hoành tráng tại TP.HCM, rồi 4 lần tại Hoa Kỳ, 1 lần ở Đức quốc, trong khuôn khổ Tuần lễ Văn hóa Việt Nam tại châu Âu, một lần ở Huế, 2 lần ở Hà Nội, một lần ở Đại học Đà Lạt và một lần ở Đại học Văn Lang. “Lần này, đặc biệt hơn mọi lần, vì đây là sự kiện văn hóa chào mừng năm thứ nhất ngày Văn hóa Việt Nam, ngay tại nơi xuất phát cuộc hành trình của Thơ Thiền Việt Nam qua gần một phần tư thế kỷ, nối liền một vòng Việt Nam và khép trọn một vòng quanh trái đất”, nhà thơ Nguyễn Bá Chung cho biết.

Bên cạnh hoạt động trưng bày, ban tổ chức còn dự kiến tổ chức tọa đàm vào sáng 17.11 với chủ đề Thơ Thiền cổ điển trong tiến trình lịch sử văn hóa dân tộc, với sự tham gia trao đổi của các nhà nghiên cứu, giảng dạy trong lĩnh vực lịch sử, văn hóa, văn học và công chúng quan tâm. Chương trình hướng đến việc nhìn nhận những đóng góp của thơ thiền đối với đời sống tư tưởng, văn hóa và tinh thần dân tộc qua các thời kỳ lịch sử.

Tin, ảnh: Trâm Anh