Điện ảnh Việt đang chật vật trong cảnh “đất chật người đông”?

Năm 2025, điện ảnh Việt có 55 phim ra rạp. Chỉ ngay năm sau, con số này dự kiến tăng lên gấp rưỡi với khoảng 70-80 tác phẩm. Cuộc đua phim không còn gói gọn trong kỳ nghỉ Tết, mà còn mở rộng ra vào các dịp Giỗ Tổ, 30.4-1.5 và sắp tới là 2.9 với số lượng phim tăng mạnh.

Nhưng nghịch lý là thị trường càng nở rộng thì phim thua lỗ càng nhiều. Lựa chọn của khán giả có hay không đến rạp, rồi đến rạp xem gì cũng bị phân hóa mạnh mẽ. Thị trường bước vào giai đoạn chật chội, mà "chật chội nhất là trong sự chú ý của khán giả."

Mệt mỏi vì bão hòa

Ghi nhận một số thành tích trăm tỷ nhưng thị trường phim Việt vẫn ngày ngày chứng kiến hàng loạt nhiều diễn biến đáng buồn.

Gần đây, nhà sản xuất Hằng Trịnh phim Bẫy tiền thừa nhận thất bại và phải xin lỗi các nhà đầu tư khi phim chỉ thu 2,9 tỷ đồng và phải rời rạp sớm. Siêu mẫu Xuân Lan tiết lộ trạng thái suy sụp khi thua lỗ 30 tỷ đồng sau hai dự án điện ảnh năm 2024 và 2025.

Mùa phim 30.4-1.5 vừa qua cũng phân mảnh nặng nề. 3 trong số 5 phim không thể hòa vốn. Nhà sản xuất kỳ cựu như ông Trinh Hoan (HKFilm) phải lên trang cá nhân bày tỏ sự bối rối, nghi ngờ bản thân khi phim Anh Hùng thu chưa đầy 20 tỷ sau 5 ngày công chiếu.

Hình ảnh diễn viên Thanh Thúy tất tả đi cinetour hàng loạt suất chiếu, bất chấp có lúc rạp chỉ lác đác vài người nhằm cứu doanh thu phim Trùm Sò do chồng làm đạo diễn khiến khán giả ái ngại cho chị.

Chuyện người làm phim bán nhà lấy tiền thực hiện ước mơ điện ảnh đã trở nên phổ biến. Nhưng chỉ số hiếm mới có thể chuộc lại tài sản, số còn lại đau đầu tính chuyện trả nợ trong nhiều năm thậm chí nhiều thập kỷ, bị suy giảm về uy tín. Sự mệt mỏi trải dài trong tâm trí hàng loạt người đang kinh doanh bằng nghệ thuật và niềm tin.

Giới chuyên môn đồng tình thị trường đang biến động mạnh. Khán giả dường như khó nắm bắt hơn bất cứ kế hoạch quảng bá và tiếp thị rầm rộ nào, bởi sau mỗi chiếc lược kéo người xem ra rạp vẫn còn một “canh bạc” truyền thông để duy trì hiệu ứng truyền miệng tích cực.

Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa, Đại học RMIT Việt Nam.

Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa, Chủ nhiệm bộ môn Sản xuất phim kỹ thuật số, Đại học RMIT Việt Nam, khẳng định khán giả đang phân hóa rõ nét không chỉ theo đề tài mà còn cả sắc thái kể chuyện và gu thẩm mỹ ở mọi thể loại.

Tuy nhiên thách thức là làm sao để truyền thông cho mỗi phim phản ánh đúng phong cách và chất lượng thực tế. “Khi truyền thông, bản sắc và nội dung thống nhất với nhau, sự phân hóa khán giả sẽ giúp mỗi bộ phim tìm được khán giả riêng, thay vì tất cả cùng chạy theo một khuôn mẫu cho đại chúng,” ông Khoa đánh giá.

Nhìn lại mùa phim cao điểm 30.4-1.5 vừa qua, nhà báo, chuyên gia điện ảnh Nguyên Ngọc (Ngọc Nick M) cho rằng rạp Việt chưa hẳn ‘đất chật người đông’ theo nghĩa thị trường đã bão hòa tuyệt đối, "mà đúng hơn là đang chật ở những khung giờ vàng, chật trong ngân sách truyền thông và chật trong sự chú ý của khán giả.”

Sự bão hòa đang diễn ra với điện ảnh nhiều nơi, ngay cả kinh đô điện ảnh như Hollywood cũng không phải ngoại lệ.

Theo phân tích, nếu Hollywood đang bão hòa với mô hình công nghiệp hóa IP (sequel, reboot, live-action, vũ trụ điện ảnh, thương hiệu cũ được tái chế liên tục) thì Việt Nam là những công thức bán vé nhanh như kinh dị dân gian, hài gia đình, phim có ngôi sao, phim remake hay phim nhắm vào mùa lễ.

“Tuy nhiên sự khác nhau là Hollywood thiếu kịch bản gốc độc đáo vì bộ máy quá lớn và sợ rủi ro. Còn Việt Nam nhiều khi thiếu kịch bản tốt vì quá trình phát triển dự án còn vội, thiếu thời gian thử nghiệm, thiếu hệ thống biên kịch chuyên nghiệp và thiếu cả sự kiên nhẫn với những bản nháp chưa hoàn chỉnh,” ông Nguyên Ngọc chỉ ra, hay nói cách khác, theo ông, Hollywood mệt vì quá công nghiệp còn Việt Nam mệt vì công nghiệp còn chưa đủ hoàn thiện.

Vẫn còn “đất” cho chiến lược khôn ngoan

Sắp tới, một dòng phim đặc biệt sắp ồ ạt xuất hiện là phim lấy đề tài lịch sử. Chỉ riêng trong 2026 đã có 6 dự án lịch sử được công bố.

Câu chuyện lịch sử vốn mang cảm thức sâu sắc, dễ kéo khán giả ra rạp nhờ lòng tự hào dân tộc và tính lý tưởng cao hơn nhiều thể loại khác. Đây là một điểm cộng tự nhiên trong bài toán quảng bá và phát hành phim.

Tuy nhiên, đề tài lịch sử cũng dễ bị bão hòa như mọi thể loại khác. Thách thức lớn nhất là làm sao để tránh tạo một ‘trào lưu phim lịch sử’ mang tính bề nổi.

“Với dự báo số lượng phim đề tài lịch sử tiếp tục tăng, nhiều khả năng năm 2027 sẽ có diễn biến thị trường tương tự năm 2025," Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa nói về doanh thu khi năm ngoái có tới 3 phim đề tài lịch sử, nhưng chỉ có "Mưa đỏ" thực sự thâu tóm thị trường.

“Nếu không đầu tư nghiêm túc vào kịch bản, thiết kế sản xuất và chất lượng tổng thể, khán giả có thể nhanh chóng giảm hứng thú với các phim lịch sử. Việc gia tăng số lượng phim vào năm 2027 có thể chỉ làm gia tăng sự chênh lệch về doanh thu, thay vì giúp cả thị trường cùng đi lên.”

Trước thị trường vừa phân mảnh vừa bão hòa, phim Việt phải làm gì để có thể bứt lên? Ở góc độ cá nhân, khán giả có thể kỳ vọng một kịch bản siêu độc lạ và mới mẻ để làm mới gu thưởng thức, hoặc cho rằng một chiến lược phát hành đặc biệt khôn ngoan, có yếu tố để truyền miệng rộng rãi là đủ.

Song theo các chuyên gia, một phim muốn đi xa còn cần nhiều hơn thế. Theo chuyên gia điện ảnh Nguyên Ngọc, trước hết người làm phim và truyền thông cần một lời hứa điện ảnh rõ ràng. Khán giả phải hiểu và hiểu rất nhanh vì sao họ cần xem phim này tại rạp.

Chuyên gia điện ảnh Nguyên Ngọc.

Tiếp theo là một kịch bản đủ độc lạ nhưng không nhất thiết phải "kỳ quặc": Đôi khi chỉ cần là một tình huống rất quen nhưng được làm bằng con mắt mới, đủ lạ, đủ sức thuyết phục hoặc đủ duyên dáng, cùng những chi tiết gây sốt để thúc đẩy khán giả mách nhau đi xem.

“Điện ảnh Việt không thiếu chất liệu, từ gia đình, làng quê, đô thị đến tín ngưỡng, tuổi trẻ, di cư, ký ức chiến tranh, đời sống công sở, những cú gãy của tầng lớp trung lưu…. Vấn đề là chất liệu ấy cần được tổ chức thành câu chuyện có nhịp, có nhân vật đáng nhớ, có cảm xúc đi đến tận cùng,” ông Ngọc phân tích.

“Sau cùng là phát hành. Phim Việt sắp tới cần bớt tâm lý chen nhau vào vài mùa cao điểm, biết chọn khoảng trống, biết đọc đối thủ, biết xây cộng đồng khán giả trước khi phim ra rạp. Thị trường đang sôi động nhưng cũng đang rất nghiêm khắc. Khán giả Việt không quay lưng với phim Việt, họ chỉ đang trưởng thành nhanh hơn tốc độ mà một số nhà sản xuất tưởng tượng".

Minh Anh