Sóng nhiệt 2026: Châu Âu căng mình ứng phó nắng nóng cực đoan

Romania đã phá hủy khối đá ngầm Pârjoaia để khơi thông dòng chảy. Ảnh: AP

Kích nổ đá ngầm trên sông Danube để giải cứu nhà máy điện

Vào những ngày đầu tháng 8.2026, hình ảnh một cột nước lẫn đá vụn bốc cao lên không trung trên nhánh Bala của sông Danube đã trở thành biểu tượng cho mức độ nghiêm trọng của đợt khủng hoảng năng lượng và khí hậu tại Đông Âu. Quân đội và Lực lượng Hải quân Romania đã phải tiến hành một chiến dịch kỹ thuật quân sự khẩn cấp: sử dụng 180 kg thuốc nổ để phá hủy khối đá ngầm Pârjoaia.

Mục tiêu của chiến dịch đặc biệt này là dọn dẹp chướng ngại vật dưới lòng sông, kết hợp đánh đắm các sà lan chứa đá để tạo đập tạm thời, nhằm dồn dòng chảy từ nhánh Bala trở lại nhánh sông Danube cũ.

Lý dó là vì nước sông Danube tại khu vực này đã rơi xuống sát mức thấp kỷ lục của năm 1985, chỉ còn khoảng 1.590 m³/giây so với mức trung bình lịch sử 4.700 m³/giây. Sự cạn kiệt nguồn nước đã đe dọa trực tiếp đến khả năng vận hành của Nhà máy điện hạt nhân Cernavodă – nơi cung cấp khoảng 20% sản lượng điện cho toàn bộ Romania.

Điểm phân nhánh của sông Danube với nhánh Bala (trái) và sông Danube cũ (phải), nơi diễn ra vụ nổ dưới nước có kiểm soát dưới lòng sông Danube. Ảnh: AFP/Getty Images

Vụ nổ được thực hiện vài ngày sau khi Romania tuyên bố tình trạng khẩn cấp toàn quốc suốt tháng 8, trong bối cảnh đợt nắng nóng dự kiến đạt đỉnh điểm, còn sản lượng điện giảm sút nghiêm trọng do mực nước sông Danube xuống mức thấp kỷ lục làm gián đoạn việc phát điện. Công ty sản xuất điện hạt nhân quốc gia Nuclearelectrica của Romania đã phải đóng cửa một trong hai lò phản ứng vào đầu tuần vì không đủ nước mát giải nhiệt, và lò phản ứng thứ hai dự kiến cũng sẽ sớm phải dừng hoạt động nếu tình hình không cải thiện.

Không riêng Romania, ở phía thượng nguồn, Hungary buộc phải đóng cửa phần lớn nhà máy điện hạt nhân duy nhất của mình – nơi sản xuất phần lớn nguồn cung năng lượng cho cả nước – lần đầu tiên sau 44 năm do mực nước sông Danube cạn kiệt khiến việc làm mát an toàn trở nên bất khả thi. Nhà máy điện hạt nhân này dự kiến sẽ ngừng hoạt động hoàn toàn vào cuối tuần nếu mực nước tiếp tục giảm.

Một vùng đất thường xuyên chìm dưới nước nay nổi lên trên mặt sông Danube do mực nước xuống cực thấp sau một thời gian dài hạn hán ở Corabia, Romania. Ảnh: AP

Tại nhà máy thủy điện Djerdap 1 – nhà máy lớn nhất Serbia – sản lượng đã giảm xuống chỉ còn 20% công suất. Tình trạng thiếu nước cũng đã làm gián đoạn hệ thống làm mát tại các nhà máy điện than Kostolac của Serbia, buộc các nhà máy này phải cắt giảm sản lượng, theo thông báo từ công ty điện lực nhà nước EPS.

Tình huống khẩn cấp tại sông Danube là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đã vượt qua các kịch bản dự báo, buộc các quốc gia châu Âu phải dùng đến những giải pháp cực đoan để bảo vệ hạ tầng sinh tử.

Du khách nghỉ ngơi trên bãi biển Moutchic ở Lacanau, tây nam nước Pháp vào ngày 24.7.2026, khi những đám khói bốc lên trời từ đám cháy rừng Gironde. Ảnh: AFP/Getty Images

Làn sóng nhiệt liên tiếp, thảm họa cháy rừng lan rộng và áp lực lên hạ tầng giao thông

Những gì diễn ra tại sông Danube chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh khí hậu khốc liệt mà toàn châu lục phải hứng chịu suốt mùa hè năm 2026. Châu Âu – lục địa có tốc độ ấm lên nhanh nhất thế giới, với mức tăng nhiệt độ nhanh gấp đôi trung bình toàn cầu – đang trải qua đợt sóng nhiệt thứ tư liên tiếp tính từ cuối tháng 5.

Tại các quốc gia Nam Âu như Tây Ban Nha, Pháp, Bồ Đào Nha, Ý và Hy Lạp, nhiệt độ không khí liên tục vượt ngưỡng 40^oC, thậm chí chạm mốc kỷ lục tại một số vùng. Riêng trong tháng 6, đợt nóng đã gây ra hơn 10.000 ca tử vong liên quan đến nhiệt trên khắp châu Âu.

Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng thư ký Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cảnh báo rằng cơ sở hạ tầng nhà ở, văn phòng và trường học ở châu Âu vốn được thiết kế để giữ ấm chứ không phải để chống chọi với mức nhiệt thiêu đốt như hiện nay.

Không ảnh cho thấy các tòa nhà bị phá hủy do cháy rừng ở Le Porge, tỉnh Gironde, Pháp. Ảnh: Reuters

Nắng nóng cực đoan kết hợp với hiện tượng "roi khí hậu" (whiplash) – thời tiết chuyển đột ngột từ mùa đông/mùa xuân ẩm ướt sang khô hạn kéo dài – đã biến các thảm thực vật phát triển mạnh trước đó thành những kho nhiên liệu khô giòn. Các trận cháy rừng lịch sử đã bùng phát, càn quét qua hàng trăm nghìn hécta trải rộng tại nhiều nước, buộc khoảng 330.000 người phải sơ tán.

Hệ thống thông tin cháy rừng châu Âu cho biết nguy cơ cháy rừng vẫn ở mức cao tại một số khu vực trên lục địa cho đến ngày 5.8, bao gồm cả các quốc gia phía bắc vốn có khí hậu mát mẻ hơn. 

Tại Pháp, tình trạng cháy rừng nghiêm trọng đến mức Tổng thống Emmanuel Macron phải nhận định đây là sự cố nghiêm trọng nhất mà đất nước phải đối mặt kể từ Chiến tranh Thế giới thứ hai. Các đám cháy tại vùng trồng nho nổi tiếng xung quanh Bordeaux đã lan rộng với diện tích gấp 4 lần thủ đô Paris.

Tại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, số lượng các vụ cháy tích tụ từ đầu năm đã thiết lập kỷ lục mới, bùng phát dữ dội quanh khu vực Madrid và Valencia.

Cháy tại làng Asomatos trên đảo Crete của Hy Lạp. Ảnh: AFP/Getty Images

Hy Lạp duy trì cảnh giác cao độ trước các vụ cháy rừng trong bối cảnh ngày càng lo ngại về "một trong những cuộc khủng hoảng cháy rừng tồi tệ nhất" trong lịch sử gần đây. Hàng trăm lính cứu hỏa đã chiến đấu với nhiều đám cháy trên khắp cả nước. Hai trực thăng dập lửa đã va chạm vào nhau trong quá trình làm nhiệm vụ khiến các phi công thiệt mạng.

Cuối tuần qua, đại diện cơ quan chức năng cho biết các đám cháy xung quanh Porto Germeno (cách Athens khoảng 70 km về phía tây bắc thuộc vùng Viotia) có khả năng được xếp vào loại siêu cháy rừng. 

Khi những dòng sông trơ đáy

Sự kết hợp giữa nắng nóng gay gắt và lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng đã bóp nghẹt các hệ thống sông hồ lớn – nguồn sống của nền kinh tế châu Âu. Các quốc gia, thành phố nằm cạnh các con sông lớn chảy xuyên lục địa Châu âu đều báo cáo mực nước liên tiếp đạt các mức thấp kỷ lục trong tháng 7 và đầu tháng 8. 

Tình trạng mực nước sông giảm xuống mức báo động đã gây ra những tác động tiêu cực dây chuyền.

Nông nghiệp và An ninh lương thực: Đất đai bị rút sạch độ ẩm do tốc độ bốc hơi cực cao dưới ánh nắng gay gắt. Tại nhiều vùng nông thôn ở Tây Ban Nha, Pháp và Ý, các nguồn nước tưới tiêu bị cắt giảm mạnh hoặc cạn kiệt hoàn toàn, đe dọa trực tiếp đến sản lượng cây trồng, từ nông sản thực phẩm đến các cánh đồng nho công nghiệp.

Suy giảm nguồn cung nước sinh hoạt: Nhiều đô thị và khu dân cư phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nước sạch nghiêm trọng, buộc chính quyền địa phương phải ban hành các quy định hạn chế sử dụng nước cho các hoạt động không thiết yếu.

Tác động đến sinh thái: Nước sông xuống thấp kết hợp với nhiệt độ nước tăng cao đã gây ra hiện tượng thiếu oxy nghiêm trọng, làm chết hàng loạt sinh vật thủy sinh và hủy hoại hệ sinh thái sông rạch.

Người dân đi bộ trên lòng sông Danube lộ thiên ở Dunaszentbenedek, Hungary. Ảnh: Xinhua

Những chiếc thuyền mắc cạn nằm rải rác trên lòng sông Danube – con sông dài thứ hai châu Âu, chảy qua 10 quốc gia trước khi đổ ra Biển Đen ở Novi Sad, Serbia. Ảnh Getty Images

Các căn nhà nổi đã chạm đáy sông Waal tại Nijmegen Hà Lan. Ảnh: AP

Những biện pháp đối phó khẩn cấp

Đứng trước nguy cơ tê liệt toàn diện, các thực thể kinh tế và xã hội tại châu Âu đã buộc phải đưa ra những biện pháp thích ứng và cắt giảm khẩn cấp.

Để tránh nguy cơ sụp đổ toàn bộ lưới điện quốc gia khi các nhà máy điện hạt nhân và thủy điện bị suy giảm công suất, nhiều tập đoàn công nghiệp lớn đã phải chủ động "hạ nhiệt" sản xuất.

Điển hình, các nhà máy sản xuất ô tô do Renault (thông qua Dacia) và Ford vận hành tại Romania đã đồng ý tạm ngừng hoạt động sản xuất đến ngày 19/8 để giảm mức tiêu thụ điện.

Tại Hungary, ngành dược phẩm và công nghiệp nặng như công ty dược phẩm Richter thông báo cắt giảm hơn 50% lượng điện tiêu thụ trong vòng 3 tuần, đồng thời điều phối 4 MW điện mỗi ngày từ công viên điện mặt trời hỗ trợ lưới điện quốc gia. Gần 300 công ty, cùng với các doanh nghiệp nhà nước, chính quyền địa phương, các nhóm xã hội dân sự và nhà thờ, đã cam kết giảm tiêu thụ điện. Hệ thống chiếu sáng trang trí tại các địa danh bao gồm Quốc hội Hungary, Lâu đài Buda và Cầu Xích đã được tắt. 

Mực nước sông Lek tại Beusichem, Hà Lan cuối tháng 7.2026. Ảnh: AP

Serbia cũng kêu gọi các hộ gia đình, doanh nghiệp và chính quyền địa phương sử dụng điện và nước cẩn thận hơn, đặc biệt là nước tưới tiêu.

"Mực nước các dòng sông chiến lược như sông Rhine, Danube giảm sâu khiến mớn nước an toàn bị thu hẹp. Các hãng tàu sà lan bắt buộc phải cắt giảm từ 50% đến 70% tải trọng hàng hóa trên mỗi chuyến để tránh mắc cạn. Nhiều hành lang giao thông đường thủy thương mại bị đình trệ, buộc các doanh nghiệp logistics phải tìm cách chuyển hướng hàng hóa sang đường sắt và đường bộ, gây gia tăng chi phí và ùn tắc cục bộ tại các cảng biển.

Mực nước sông Rhine ở Cologne đã giảm xuống dưới mức thấp kỷ lục được thiết lập vào tháng 10.2018. Một con tàu thường chở được từ 2.000 đến 2.500 tấn hàng hóa giờ chỉ có thể vận chuyển được 400, có lẽ là 600 tấn, tùy thuộc vào thiết kế của tàu,” Marcel Beck, giám đốc các cảng phía tây nước Đức ở Neuss, Düsseldorf và Cologne tại RheinCargo, một công ty vận tải cảng và hàng hóa, cho biết.

Nông dân tại các vùng bị hạn hán buộc phải chuyển đổi lịch làm việc sang đêm muộn hoặc sáng sớm để tránh sức nóng rát ban ngày, đồng thời áp dụng các biện pháp che chắn, tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước tối đa. Người dân tại nhiều quốc gia đã đáp lại lời kêu gọi của chính phủ, tự nguyện cắt giảm sử dụng các thiết bị điện đắt tiền như điều hòa, giúp giảm hàng trăm MW tải điện trong những ngày cao điểm.

Sông Rhine cạn nước tại khu vực Düsseldorf, Đức. Ảnh: AFP/ Getty Image

Bẫy ứng phó khẩn cấp và sự thiếu vắng lối thoát bền vững

Nhìn lại toàn bộ diễn biến của mùa hè 2026 đến nay, các nhà quy hoạch châu Âu đang đứng trước một thách thức mọi hành động hiện vẫn đang dừng lại ở mức ứng phó khẩn cấp và ngắn hạn. Trong khi các biện pháp mang tính chiến lược như tái cấu trúc toàn bộ hệ thống nhà ở đô thị, đại cải tạo hạ tầng giao thông đường thủy thích ứng với nước nông, hay xây dựng mạng lưới phân phối nước liên quốc gia bền vững vẫn chuyển động rất chậm do vướng mắc về thể chế và ngân sách.

Theo Cơ quan Dịch vụ biến đổi khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, châu lục này đang ấm lên với tốc độ gấp đôi mức trung bình toàn cầu kể từ những năm 1980. Ông James Brennan, Giám đốc mô hình rủi ro khí hậu tại Climate X, cho biết số ngày nắng nóng cực đoan dự kiến sẽ tăng gấp đôi hoặc thậm chí gấp ba ở Trung Âu vào năm 2050 theo kịch bản phát thải cao được Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) sử dụng. Điều đó có nghĩa là các khu vực hiện đang ghi nhận từ 5 đến 10 ngày nắng nóng cực đoan mỗi năm sẽ chứng kiến từ 20 đến 30 ngày mỗi năm trong vòng một thế hệ.

Nghiên cứu gần đây từ Nature Science cho thấy đợt nắng nóng tháng 6.2026 đã khiến gần một nửa trong số 854 thành phố châu Âu phá vỡ hoặc tiến gần đến kỷ lục về nhiệt độ cao nhất mọi thời đại, với mức nhiệt độ đỉnh điểm là 48^oC được ghi nhận tại Casteltermini, Ý.

Lan Chi (tổng hợp từ CNBC, The Guardian, Reuters)