Bảo tồn không gian văn hóa và lịch sử hồ Gươm: Phát triển đa trung tâm và mở hướng sông Hồng

Hà Nội đang công bố bản quy hoạch và thiết kế cảnh quan lấy ý kiến toàn dân về quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm) và phụ cận, phạm vi khoảng 66ha thuộc phường Hoàn Kiếm, Cửa Nam. Thay vì tiếp tục dồn nén các công trình và sự kiện vào vùng lõi di sản, một tư duy khác có thể cần được mở ra đồng bộ với tầm nhìn 100 năm của Hà Nội: Bảo tồn và phát huy bản sắc đô thị của Hồ Gươm bằng phát triển mạng lưới không gian đô thị đa trung tâm gắn liền mặt nước, đồng thời thực hiện những quyết sách mạnh mẽ để đưa sông Hồng thực sự trở thành trục phát triển mới của Thủ đô.

Giải nén Hồ Gươm, mở rộng mạng lưới đô thị mặt nước

Định hướng phát triển Hà Nội thành đô thị đa trung tâm không chỉ là giải pháp mở rộng không gian hay điều tiết giao thông, mà còn là chiến lược cốt lõi để bảo tồn di sản. Nhìn từ góc độ quy hoạch cảnh quan, việc giảm bớt áp lực chức năng lên khu vực trung tâm lịch sử – nơi Hồ Gươm giữ vị trí trái tim – là điều kiện tiên quyết để gìn giữ "khoảng lặng" văn hóa đặc trưng của Thăng Long xưa. Khi không còn phải gánh vác cùng lúc vai trò di sản lẫn áp lực du lịch, thương mại và sự kiện cộng đồng quy mô lớn, Hồ Gươm mới có thể trả lại sự tĩnh lặng và chiều sâu ký ức vốn có.

Vẻ đẹp của Hồ Gươm là sự tĩnh lặng và trong trẻo, đưa con người quay trở về với tâm hồn của chính mình. Ảnh: Vũ Ngọc Tuấn/Flickr

Bảo tồn Hồ Gươm một cách bền vững không nằm ở việc tiếp tục dồn nén các dự án chỉnh trang hay can thiệp kiến trúc vào vùng lõi. Trái lại, giải pháp căn cơ chính là phát huy giá trị và phát triển đồng bộ mạng lưới các không gian đô thị mặt nước quanh Hà Nội.

Hà Nội sở hữu hệ sinh thái thủy văn vô cùng phong phú. Việc đầu tư quy hoạch cảnh quan bài bản cho Hồ Tây, Hồ Bảy Mẫu, Hồ Linh Đàm, Yên Sở... các hồ điều hòa phía Nam, phía Tây, các sông Tô Lịch, Lừ, Sét... và trục cảnh quan Sông Hồng sẽ tạo ra những không gian đô thị gắn liền cảnh quan mặt nước. Các khu vực này hoàn toàn có thể gánh vác vai trò tổ chức hoạt động văn hóa hiện đại và không gian sinh hoạt cộng đồng năng động, giải phóng Hồ Gươm khỏi nguy cơ bị quá tải hay thương mại hóa.

Các mặt nước sông hồ vô cùng phong phú của cả Hà Nội là tiềm năng phát triển một mạng lưới đô thị bản sắc và bền vững. Ảnh: Bản đồ các mặt nước Hà Nội - HWSUD

Hơn thế nữa, phương châm giải nén cho trung tâm còn mở ra cơ hội kiến tạo một hệ thống cảnh quan đô thị mặt nước mang tính tổng thể. Khi các hồ và dòng sông của Hà Nội được kết nối trong một tư duy thiết kế đô thị sinh thái thống nhất, mỗi mặt nước sẽ trở thành một "mắt xích" trong mạng lưới không gian đô thị của thành phố: nơi phản chiếu nhịp sống hiện đại, nơi là lá phổi xanh, và nơi lưu giữ di sản. Cách tiếp cận đa trung tâm gắn liền với mặt nước vừa bảo vệ trọn vẹn giá trị lịch sử của Hồ Gươm, vừa nâng tầm bản sắc "đô thị sông hồ" độc đáo cho Hà Nội trong tương lai.

Trong tương quan với đại dự án Trục cảnh quan Sông Hồng, việc hoạch định không gian công cộng quanh Hồ Gươm cần một tư duy phân vai chức năng thực sự mạch lạc. Một trong những định hướng đột phá của Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm là chuyển mình từ đô thị “quay lưng” sang “quay mặt ra sông”.

Về bản chất, chiến lược này đòi hỏi việc dịch chuyển mạnh mẽ các hoạt động đô thị năng động, các sự kiện văn hóa quy mô lớn và không gian tập trung đông người ra khu vực bờ sông. Khi bờ Sông Hồng được quy hoạch thành trung tâm sinh hoạt công cộng mới với các công viên sinh thái và đại quảng trường, đây mới là nơi gánh vác sứ mệnh tổ chức các lễ hội, các sự kiện văn hóa, giải trí đông người, của thành phố.

Trụ sở UBND thành phố, các công trình khách sạn, tháp tài chính hay nhà hát ngoài trời và những quảng trường lớn nén thêm vào khu vực Hồ Gươm sẽ tạo nên cạnh tranh không gian với đại dự án Trục cảnh quan sông Hồng. Ảnh: UBND TP Hà Nội

Đặt trong tổng thể đó, việc đề xuất mở rộng thêm các quảng trường lớn hay cố gắng mở rộng không gian cho các sự kiện tập trung đông người quanh Hồ Gươm cần được xem xét. Nếu khu vực vùng lõi Hoàn Kiếm tiếp tục được tạo dư địa để thu hút các chương trình có mật độ người tham gia cao, điều đó sẽ tạo ra sự “cạnh tranh” không cần thiết về mặt không gian công cộng, làm phân tán dòng người và giảm sức hấp dẫn của đại dự án trục cảnh quan Sông Hồng.

Thay vì dồn nén hạ tầng lễ hội vào không gian 65,89 ha vốn đã quá tải của Hồ Gươm, giải pháp quy hoạch văn minh là chủ động chia sẻ chức năng. Quảng trường và không gian ven Sông Hồng sẽ là nơi dành cho nhịp sống đô thị sôi động. Trong khi đó, không gian công cộng quanh Hồ Gươm nên được tinh gọn, ưu tiên diện tích đi bộ thư thái và trải nghiệm không gian thiên nhiên và di sản văn hóa.

Giữ lại những lớp ký ức của Hồ Gươm

Nhìn lại lịch sử phát triển đô thị Hà Nội, khu vực Hồ Gươm không chỉ lưu giữ những di tích cổ kính như Đền Ngọc Sơn, Tháp Rùa hay lớp kiến trúc thời Pháp thuộc. Nơi đây còn sở hữu một lớp di sản kiến trúc: kiến trúc hiện đại giai đoạn sau năm 1975. Những công trình như Bưu điện Hà Nội, Cung Thiếu nhi hay Trụ sở UBND Thành phố – cùng thời kỳ với Bảo tàng Hồ Chí Minh, Cung Văn hóa Hữu nghị Việt - Xô – là những chứng nhân lịch sử, đánh dấu một thời xây dựng lại đất nước gian khó nhưng đầy khát vọng sau ngày hòa bình, thống nhất.

Những công trình như Bưu điện Hà Nội, Cung Thiếu nhi hay Trụ sở UBND Thành phố – cùng thời kỳ với Bảo tàng Hồ Chí Minh, là những chứng nhân lịch sử, đánh dấu một thời xây dựng lại đất nước còn gian khó nhưng đầy khát vọng sau ngày hòa bình, thống nhất. Ảnh: Tư liệu

Trong dự án quy hoạch và tái thiết cảnh quan đang được công bố để lấy ý kiến, việc đặt ra phương án “hạ giải” hay thay thế các công trình Trụ sở UBND thành phố, Bưu điện Hà Nội, Trung tâm văn hóa thiếu nhi bởi lý do "có kiến trúc không phù hợp". Tuy nhiên, các tòa nhà đều đã được xây dựng và sử dụng đều trên 40 năm nay và lịch sử đô thị không nên bị ngắt đoạn hay xóa bỏ chỉ từ một vài góc nhìn chủ quan. Lịch sử là một dòng chảy liên tục, và giá trị hiện hữu của Hồ Gươm nằm ở sự bồi đắp đa tầng qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Thay vì hạ giải, giải pháp bảo tồn thích ứng và sáng tạo mới tạo ra những giá trị độc đáo. Chúng ta hoàn toàn có thể cải tạo, khắc phục những hạn chế, làm mới công năng nội thất hoặc chuyển đổi các công trình này thành những không gian sáng tạo, bảo tàng nghệ thuật, trung tâm triển lãm, hay không gian văn hóa cộng đồng.

Việc ứng xử trân trọng với lớp kiến trúc hiện đại này ngoài việc sử dụng nguồn lực xã hội một cách hợp lý còn viết nên một câu chuyện nhân văn sâu sắc: Cách một đô thị biết nâng niu, tự hào và tiếp nối những giá trị do lớp lớp cha ông đã chắt chiu để lại.

Bảo tàng nghệ thuật hiện đại TATE ở London được cải tạo từ một nhà máy điện được xây dựng từ năm 1947 bên bờ sông Thames, gợi nhớ và trân trọng lịch sử công nghiệp của thành phố này. Ảnh: Tư liệu

Bên cạnh bài toán phân vai chức năng đô thị, câu chuyện quy hoạch kiến trúc quanh Hồ Gươm còn là bài kiểm tra về mức độ thấu hiểu cảm thức văn hóa bản địa. Trong Đồ án quy hoạch đang được đưa ra lấy ý kiến, đề xuất xây dựng một công trình biểu tượng mang hình thái "Khải hoàn môn" tại khu vực vùng lõi di sản đã dấy lên những băn khoăn lớn từ giới chuyên môn và dư luận.

Về mặt lịch sử kiến trúc, Khải hoàn môn là loại hình công trình mang đậm dấu ấn phương Tây, ra đời để tôn vinh chiến công quân sự và phô diễn uy quyền. Trong khi đó, chiều sâu văn hóa của người Việt lại luôn hướng tới sự ôn hòa, tĩnh tại và tinh thần hòa bình.

Ngay tại không gian Hồ Gươm, cốt cách ấy được thể hiện rõ nét nhất qua truyền thuyết Vua Lê Lợi trả gươm cho Rùa Thần – một thông điệp nhân văn kết thúc chiến tranh để mở ra thời đại hòa bình. Nơi đây từ bao đời nay là không gian của sự lắng đọng, nơi các công trình kiến trúc như Tháp Bút, Đền Ngọc Sơn hay Cầu Thê Húc đều hòa mình nhã nhặn vào thiên nhiên với quy mô vừa vặn, khiêm nhường. Việc khiên cưỡng đặt một "Khải hoàn môn" hoành tráng vào không gian này không chỉ xa lạ với truyền thống thẩm mỹ Việt, mà còn tạo ra sự xung đột về mặt tâm thức: Dùng một biểu tượng phô diễn chiến thắng để đặt vào nơi tôn vinh văn hóa, yêu chuộng hòa bình.

Biểu tượng Vua Lê trả gươm cho Rùa thần hay Tháp Bút viết lên nền trời xanh là những ẩn dụ cao đẹp, phản ánh tính nhân văn của một dân tộc dù trải qua bao cuộc binh lửa, vẫn giữ được tâm hồn trong sáng hướng đến chân, thiện, mỹ. Ảnh: Tư liệu

Thiết kế cảnh quan cho Hồ Gươm không cần những công trình hoành tráng kích thước lớn hay vay mượn ngôn ngữ biểu trưng từ các văn hóa xa lạ. Tầm nhìn quy hoạch văn hiến - văn minh là phải hiểu được linh hồn của nơi chốn. Thay vì dựng lên những biểu tượng ngoại lai, điều Hồ Gươm cần là sự tôn trọng nguyên trạng, tinh chỉnh những khoảng xanh và giữ gìn nét tao nhã vốn có.

Hãy để những công trình mang tính biểu tượng mới, hiện đại nằm ở Trục đại lộ Sông Hồng – nơi đang hướng tới một nhịp sống mới; còn Hồ Gươm phải được vẹn toàn là không gian của sự bình yên, nối kết tâm hồn và gìn giữ nét văn hóa ứng xử ôn hòa của dân tộc.

Những công trình mang tính biểu tượng mới, hiện đại có quy mô lớn có thể nằm ở Trục đại lộ sông Hồng – nơi đại diện cho sự phát triển mới của Hà Nội. Trong ảnh: Phối cảnh công trình biểu tượng Khải hoàn môn, lấy cảm hứng từ đôi cánh chim hạc đang vươn lên, tạo điểm nhấn kết thúc trục đô thị khu phố cổ và mở ra trục không gian mới về phía Nam. Ảnh: UBND TP Hà Nội

Hướng ra sông Hồng, kiến tạo trung tâm mới

Định hướng đưa sông Hồng trở thành trục cảnh quan - sinh thái - kinh tế trung tâm đòi hỏi những quyết sách không gian mang tính đột phá và giàu giá trị biểu tượng. Trong lịch sử đô thị của dân tộc, các trung tâm hành chính quản trị từ Cổ Loa, Thăng Long ngàn năm trước cho đến ngôi đình của mỗi làng xã, công trình trung tâm quyền lực hay thiết chế cộng đồng quan trọng nhất luôn được lựa chọn đặt tại vị trí và phương hướng mang tính định hình cấu trúc và phản ánh trọn vẹn triết lý phát triển của thời đại.

Nhìn từ truyền thống đó, tư duy duy trì Trụ sở UBND Thành phố Hà Nội ở vị trí cũ bên Hồ Gươm nhìn về hướng Tây – với kịch bản chỉ đơn thuần là mở rộng, xây cao và to hơn nhưng vẫn giữ thế “quay lưng” ra dòng sông – cần được xem xét lại một cách thấu đáo.

Phối cảnh trục cảnh quan sông Hồng với rất nhiều không gian mở với định hướng "Hà Nội hướng ra sông" cần tạo điều kiện thu hút người dân tiếp cận. Ảnh: HUPI

Thay vì xây dựng một công trình hành chính quy mô lớn trong không gian di sản Hồ Gươm và tiếp tục quay lưng ra sông Hồng, chúng ta có thể cải tạo công trình trụ sở UBND hiện nay cho các chức năng văn hóa, công cộng mà quanh Hồ Gươm còn đang thiếu. Trụ sở UBND Thành phố Hà Nội nếu được đặt trong dự án Trục cảnh quan Sông Hồng và quay mặt hướng ra sông lớn sẽ là một quyết định mang tính thời đại.

Trong phong thủy đô thị và tư duy kiến trúc truyền thống, thế đất “tựa núi hướng sông” luôn là biểu tượng của sự vững chãi, thịnh vượng và trường tồn. Một trung tâm hành chính mới tọa lạc bên bờ Sông Hồng, nhìn ra dòng sông hùng vĩ không chỉ hiện thực hóa khát vọng “quay mặt ra sông” của Thủ đô, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về một tư duy quản trị đô thị hiện đại, cởi mở và hướng tới tương lai.

Cùng lý do như vậy, các công trình khách sạn, tháp tài chính hay nhà hát ngoài trời nên được đặt trong dự án Trục cảnh quan sông Hồng thay vì nén thêm vào khu vực Hồ Gươm hoặc làm thay đổi các công trình vốn đã tạo nên dấu ấn của kiến trúc đô thị đặc trưng của khu vực.

Sự dịch chuyển này sẽ tạo ra một cú hích hạ tầng và thể chế để kích hoạt không gian ven sông Hồng phát triển đúng tầm vóc. Khi trung tâm hành chính đi trước mở đường, các nguồn lực phát triển sẽ tự nhiên dịch chuyển ra bờ sông, giải phóng hoàn toàn khu vực Hồ Gươm khỏi áp lực của một trung tâm quản trị.

Quy hoạch Hồ Gươm và sông Hồng trong tầm nhìn 100 năm không phải là các bài toán chỉnh trang đơn lẻ, mà là chiến lược ứng xử với di sản và định hình tương lai cho một đô thị có bề dày ngàn năm văn hiến. Bằng định hướng phát triển đa trung tâm, dịch chuyển các sự kiện đại chúng và trung tâm hành chính ra bờ sông Hồng, đồng thời trân trọng từng lớp kiến trúc lịch sử, Hà Nội có thể vừa giữ trọn “linh hồn” trầm mặc ngàn năm của Thăng Long, vừa tự tin vươn mình trở thành một đô thị hiện đại, bền vững và giàu bản sắc.

KTS. Trần Tuấn (Nhóm nghiên cứu không gian đô thị gắn liền mặt nước của Hà Nội, HWSUD)