Học sinh Nhật học quy hoạch đô thị thế nào?

Nếu mục tiêu của trường học là tạo ra những công dân có khả năng kiến tạo xã hội thì việc tạo điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh học tập về các vấn đề của xã hội đương đại, từ đó suy ngẫm về xã hội tương lai, có tư duy và hành động cải tạo hiện thực là điều không tránh khỏi. Nhật Bản là quốc gia làm rất tốt điều này khi đưa quy hoạch đô thị vào giảng dạy chính quy từ tiểu học tới trung học phổ thông. 

Nguồn gốc lâu đời, liên tục cập nhật

Học tập về quy hoạch, xây dựng đô thị (Machizukuri) hay rộng hơn một chút là học tập về địa phương trong trường học Nhật Bản được tiến hành từ thời Minh Trị khi hệ thống trường học cận đại hình thành và giáo dục được xây dựng theo mô hình phương Tây. Đặc biệt trong thời kỳ Taisho (1912 - 1926) khi giáo dục Nhật Bản chịu ảnh hưởng lớn của giáo dục dân chủ từ châu Âu và Mỹ thì giáo dục về địa phương (khi đó gọi là giáo dục “hương thổ”) đã được đẩy mạnh ở cả phương diện chính sách (chương trình, sách giáo khoa) lẫn thực tiễn giáo dục có tính độc lập của giáo viên ở khắp các trường học. 

Từ những năm 1930 trở đi khi sự phát xít hóa trong bộ máy nhà nước ngày càng mạnh, đặc biệt là từ khi Nhật Bản tấn công Trân Châu cảng (1941), trường học bị đặt dưới sự giám sát gắt gao, cả chương trình, sách giáo khoa và thực tiễn giáo dục bị bóp nghẹt, gói gọn trong các nội dung phục vụ chủ nghĩa quốc gia cực đoan và chiến tranh. 

Giáo dục hương thổ, sau đó đổi thành giáo dục địa phương, giáo dục “khu vực gần gũi” chỉ thực sự hồi sinh sau khi Nhật Bản thất bại trong Thế chiến thứ II và tiến hành cải cách giáo dục theo hướng dân chủ hóa. Hiến pháp Nhật Bản 1946 và các đạo luật về giáo dục như Luật Giáo dục cơ bản, Luật Giáo dục trường học… tạo khung pháp lý thuận lợi cho giáo dục địa phương phát triển mạnh mẽ.

Hiện tại, bên cạnh kế thừa và cải tiến truyền thống giáo dục hương thổ, các trường học Nhật Bản cũng du nhập các triết lý và phương pháp hướng dẫn học tập mới. Chẳng hạn trong thiết kế chương trình, sách giáo khoa và thực hiện các thực tiễn giáo dục, giáo viên và trường học có tham chiếu với các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hiệp Quốc. Hoặc việc tích cực sử dụng phương tiện kỹ thuật số, mạng internet để thiết kế nội dung học tập và phương pháp học tập phong phú, thích hợp với bối cảnh mới. 

Học sinh được học gì?

Nội dung liên quan tới quy hoạch đô thị không dồn vào một môn học độc lập mà được phân bố vào các môn học khác nhau từ tiểu học tới trung học phổ thông. Nói cách khác, “xây dựng khu phố” và “giáo dục địa phương” đã trở thành chủ đề tổng hợp xuyên suốt vượt qua cái khung các môn học độc lập. 

Ở góc độ chính sách vĩ mô, nội dung học tập này sẽ được đưa vào Bản hướng dẫn học tập của Bộ Giáo dục, sau đó được cụ thể trong sách giáo khoa và quan trọng nhất là được thực hiện thông qua thực tiễn giáo dục của giáo viên. 

Giáo viên sẽ thực hiện điều đó thông qua các môn học như xã hội, thời gian học tập tổng hợp (ở trung học phổ thông gọi là thời gian khám phá tổng hợp). Học sinh được hướng dẫn tìm hiểu toàn diện về địa phương (thôn làng, khu phố) trong đó có quy hoạch đô thị, quy hoạch địa phương dưới nhiều góc độ như chính trị, kinh tế, lịch sử, địa lý, đô thị… 

Ở tiểu học (lớp 3, 4), học sinh được học về lịch sử khu phố, thôn làng, tình hình mọi mặt của nơi mình sinh sống, được tự tay vẽ bản đồ sau khi đã điều tra khảo sát điền dã cùng giáo viên. Trên cơ sở đó học sinh tự mình xác nhận lại các địa điểm, cơ quan, công trình quan trọng của khu phố, của địa phương cũng như những nơi là cứ điểm để phòng chống thiên tai, đảm bảo an toàn. Thông qua hoạt động này học sinh hình thành được nhận thức không gian, tình yêu đối với nơi mình sinh sống và tự mình phát hiện được các vấn đề cần phải cải thiện. 

Học sinh trường trung học cơ sở Tsuno (tỉnh Miyazaki) trình bày dự án học tập trước lãnh đạo khu phố. Ảnh: note.com

Ở bậc trung học cơ sở (lĩnh vực địa lý, công dân), học sinh được hướng dẫn điều tra, tìm hiểu về địa phương, khu phố gần gũi, phát hiện các vấn đề của đô thị và hướng giải quyết chúng. Học sinh có thể tiến hành các dự án nghiên cứu cải tạo không gian đô thị, giải quyết các vấn đề đang đặt ra và trình bày chúng trước công chúng hoặc cơ quan có trách nhiệm. 

Ở bậc trung học phổ thông, học sinh được hướng dẫn học tập trong tư cách là công dân tham gia thật sự vào hoạt động xã hội. Trong vai trò là người làm chủ xã hội, học sinh sẽ nghiên cứu về quy hoạch đô thị, phòng chống thiên tai, giải quyết các vấn đề về an sinh và xây dựng địa phương phát triển bền vững.

Nhà trường, giáo viên có thể mời chuyên gia quy hoạch, chuyên viên làm việc ở tòa thị chính, chuyên gia ở các công ty… để giảng giải chuyên sâu hoặc đưa ra lời khuyên cho dự án học tập của học sinh. Học sinh cũng có điều kiện tiến hành các hoạt động mô phỏng quy hoạch phát triển đô thị, thực hiện các giải pháp làm cho khu phố có thêm sinh khí trong “Thời gian khám phá tổng hợp”. 

Không chỉ là bài học trên giấy

Sự độc đáo và có giá trị của học tập về địa phương, quy hoạch đô thị ở trường học Nhật Bản là việc học tập đó không phải là chuyện thực hiện mệnh lệnh hành chính hay thuần túy học trên giấy. 

Bản hướng dẫn học tập tuy có chỉ đạo khái quát, sách giáo khoa có các bài viết nhưng giáo viên không dạy học sinh máy móc kiểu đọc hiểu bài trong sách giáo khoa rồi trả lời câu hỏi. Chính giáo viên sẽ nghiên cứu địa phương nơi có trường học để phát hiện ra vấn đề cần nghiên cứu, hướng dẫn học sinh tìm hiểu.

Sau khi lấy Bản hướng dẫn học tập, sách giáo khoa làm tài liệu tham khảo, dựa trên dữ liệu điều tra thu thập được ở cả sách, tài liệu và đi điền dã, giáo viên sẽ tự thiết kế nên chủ đề học tập cho học sinh. Chủ đề có thể kéo dài 15 - 20 tiết trong suốt năm học. Nhìn vào những chủ đề mà giáo viên Nhật Bản đã thực hiện và được lưu lại như “Công nghiệp ở Matsue”, “Lũ lụt và chính trị thành phố”, “Chỉnh lý đất nông nghiệp”, “Ga Fukuoka”, “Từ cảng Kawaguchi tới cảng ngoài - Sáng tạo giáo dục môn xã hội ở tiểu học”… có thể thấy sự công phu, sáng tạo của giáo dục trường học Nhật Bản. 

Khi tiến hành các chủ đề học tập nói trên, nhà trường và giáo viên cũng chú trọng gắn kết giữa học và hành, giữa nghiên cứu và thực tế, giữa nhà trường và địa phương. Kết quả học tập, nghiên cứu của học sinh có thể được công bố rộng rãi qua các buổi hội thảo, thuyết trình mở rộng cho phụ huynh, người dân tham gia. 

Du khách quốc tế, phần lớn đều trầm trồ thán phục quy hoạch đô thị và vẻ đẹp thiên nhiên ở đây. Đằng sau vẻ đẹp đó là nỗ lực nghiêm túc của chính phủ, người dân và có đóng góp của giáo dục. 

Thậm chí như ví dụ dưới đây, kết quả học tập của học sinh còn được công bố, truyền đạt trực tiếp tới chính quyền địa phương và được tiếp thu: năm 2023, học sinh trường trung học cơ sở Tsuno (tỉnh Miyazaki) tiến hành một dự án - chủ đề học tập có tên “Học tập về tương lai của Tsuno”, xuyên suốt năm học với 15 tiết học. Học sinh đã tìm hiểu sâu về các vấn đề của phố Tsuno bao gồm cả quy hoạch đô thị.

Điều đặc biệt là trong ngày phát biểu kết quả học tập, 10 đội học sinh - mỗi đội phụ trách mỗi vấn đề - đã có cơ hội trình bày trong 2 tiếng trước lãnh đạo của phố Tsuno bao gồm trưởng phố, chủ tịch ủy ban giáo dục, các cán bộ phụ trách quy hoạch đô thị. Triết lý và phương châm học tập của chủ đề là “Từng cá nhân suy ngẫm về khu phố mà mình muốn sinh sống và học hỏi phương pháp tự mình xây dựng nên khu phố ấy”. Không chỉ trực tiếp nghe học sinh báo cáo, trưởng phố Tsuno và chính quyền đã tiếp thu đề xuất của học sinh để đưa vào chính sách phát triển địa phương mà trước mắt là ra “Tuyên ngôn zero - carbon”. 

Nhiều nơi khác ở Nhật Bản cũng nổi tiếng vì tạo điều kiện cho học sinh tham gia quy hoạch đô thị, phát triển địa phương như khu phố Kamikatsu (tỉnh Tokushima), khu phố Amacho (tỉnh Shimane), khu phố Shiwa (tỉnh Iwate)... 

Hiện nay mỗi năm trung bình Nhật Bản đón gần 40 triệu du khách quốc tế, phần lớn đều trầm trồ thán phục quy hoạch đô thị và vẻ đẹp thiên nhiên ở đây. Đằng sau vẻ đẹp đó là nỗ lực nghiêm túc của chính phủ, người dân và có đóng góp của giáo dục. Những học sinh được học về địa phương, về quy hoạch đô thị từ tiểu học khi lớn lên dù đi đâu, làm gì cũng sẽ mang trong mình tình yêu, trách nhiệm với địa phương, cảm quan mỹ học và nền tảng kiến thức cơ bản để đóng góp vào sự phát triển bền vững của địa phương và quốc gia. 

Nguyễn Quốc Vương