Quy hoạch vùng rìa đô thị: Cần tinh thần quản trị với lòng biết ơn tự nhiên và lịch sử

Mới đây, câu chuyện giá trị hạ tầng xanh trong quản lý phát triển vùng ven đô thị đã được các nhà quản lý và chuyên gia đặt ra sôi nổi ở TP.HCM. Người Đô Thị đã có cuộc đối thoại với TS. Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Bình Mỹ - với tư cách người đứng đầu chính quyền cấp cơ sở, đồng thời mang tư duy của nhà quy hoạch đô thị. Một bức tranh phát triển vùng ven mang tính chiến lược dài hạn đã được phác họa.

“Bộ lọc” sinh thái, tránh bẫy tư duy “giao đất sạch”

Thưa ông, Bình Mỹ đang hiện lên như một “kho báu” với 22km mặt tiền sông Sài Gòn cùng hệ thống kênh rạch chằng chịt. Đối với một TP.HCM luôn là tầm ngắm của rất nhiều đại gia bất động sản, ông từng nhắc đến bài học đau xót của việc xóa trắng di sản để làm đô thị như Thủ Thiêm hay Nam Sài Gòn. Ông và bộ máy mà ông đang lãnh đạo phải sử dụng “bộ lọc” nào để không rơi vào cạm bẫy đổi màu xanh tự nhiên lấy màu xám bê tông?

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch UBND xã Bình Mỹ.

Cho đến hiện tại, chúng tôi chưa tiếp nhận những dự án mang tư duy san lấp triệt để như vậy. Tuy nhiên chúng tôi cũng đã nhận được một số đề xuất đầu tư, điển hình là từ một nhà đầu tư nước ngoài muốn phát triển khu đô thị gắn với công nghiệp sạch, công nghệ cao và hứa hẹn mang đến hệ sinh thái công nghệ mới.

Khi trao đổi, tôi luôn lưu ý họ rằng lợi thế cạnh tranh của các địa phương bây giờ không chỉ là đất mà phải dựa trên vị trí, điều kiện tự nhiên, văn hóa lịch sử, nguồn lực lao động, giá trị cảnh quan và tiềm năng cộng đồng. Đặc biệt, cấu trúc nước trong hệ sinh thái vùng TP.HCM đóng vai trò hết sức quan trọng. Vì vậy việc bảo tồn hạ tầng xanh làm xương sống cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp và phát triển đô thị bền vững là nguyên tắc bất di bất dịch. 

“Bộ lọc” đầu tiên chính là chiến lược phát triển bền vững dựa trên tọa độ không gian. Bình Mỹ nằm ở trung tâm theo hướng phát triển Tây Bắc, có đường Vành đai 3 đi qua, kết nối hành lang Đông Tây và rất gần lối lên cao tốc TP.HCM - Mộc Bài. Nơi đây là hành lang logistics chiến lược nối từ biển qua vành đai về phía Tây. Do đó chúng tôi phải định vị rõ một bộ khung để bảo vệ các quỹ đất cho những mũi nhọn kinh tế như logistics, du lịch, nông nghiệp công nghệ cao hay kinh tế xanh.

Đô thị hóa không thuần túy là mua quỹ đất để bán nhà, phân lô chia nền hay phát triển tự phát. Giống như khu chế xuất ở Nam Sài Gòn trước đây đã tạo đà cho đô thị Phú Mỹ Hưng, bài toán đô thị hóa của Bình Mỹ phải trở thành “cỗ máy” hỗ trợ đắc lực mô hình kinh tế mũi nhọn, tạo môi trường cho chuyên gia, nguồn lực lao động và các dịch vụ tài chính. Quá trình đó phải đi đôi với phát triển con người, mạng lưới giáo dục, y tế và bảo tồn di sản văn hóa lịch sử. Mọi giá trị nền của vùng đất này phải được kiểm kê, định vị và tổng hợp rõ ràng để bảo tồn trong chính bài toán phát triển.

Các chuyên gia đã cảnh báo về cái trớ trêu khi triệt tiêu hạ tầng xanh tự nhiên vốn miễn phí để vay những món nợ ngàn tỷ làm hạ tầng xám. Dù ông là người có tư duy phát triển đô thị sâu sắc nhưng với những thế hệ lãnh đạo của địa phương, làm sao để đảm bảo tính kế thừa cho những định hướng dài hạn?

Đồ án quy hoạch chung TP.HCM và sắp tới là đồ án điều chỉnh quy hoạch tích hợp toàn thành phố đã định vị rất rõ cho Bình Mỹ. Chỗ nào được đô thị hóa, chỗ nào bảo vệ không gian nông nghiệp, không gian xanh, bảo vệ các dòng kênh đi xuyên nội đồng. Đây chính là bộ khung pháp lý có giá trị định hướng hàng trăm năm.

Để quy hoạch đó vượt qua được tư duy nhiệm kỳ, cơ chế thực thi vô cùng quan trọng. Chúng ta phải chọn đất cho khéo để thu hút nhà đầu tư tham gia nhưng phải tạo ra sự hỗ trợ lẫn nhau trong hệ sinh thái bản địa. Mỗi dự án phải mang lại sự đóng góp thay vì triệt tiêu những giá trị hiện hữu. 

Khi những giá trị sinh thái, cộng đồng được thừa nhận và chứng minh được hiệu quả, tôi tin rằng các thế hệ lãnh đạo tiếp theo sẽ tự động kế thừa vì điều đó chỉ mang lại lợi ích. Cơ hội phát triển, bối cảnh thị trường quốc tế có thể thay đổi nhưng một khi cộng đồng như ấp An Hòa đã khởi sắc về kinh tế, có sự cố kết về văn hóa, xã hội, đời sống tinh thần giàu có và hạ tầng chỉnh trang, thì sự thịnh vượng đó sẽ như một “vượng khí” để tiếp tục đi tới. 

Bình Mỹ hiện vẫn giữ được mạng lưới kênh rạch phong phú không khác gì trung tâm Sài Gòn cách đây 1-2 thế kỷ, trong khi nội đô đã cống hóa phần lớn kênh rạch. Ông có xác định bản sắc vĩnh cửu của Bình Mỹ sẽ là sông nước và thêm những giá trị văn hóa bản địa nào khác?

Vâng, chắc chắn rồi. Hệ thống kênh rạch của Bình Mỹ là minh chứng cho sự thích nghi tuyệt vời của con người từ thời khai hoang mở ấp. Dựa vào tự nhiên luôn là yếu tố then chốt để bảo vệ sinh mạng và duy trì lưu thông trong tình huống khắc nghiệt nhất. 

Chính vì còn dòng nước chúng ta mới còn lưu giữ được những làng trái cây mang đặc trưng “mặt trước đi đường bộ, mặt sau đi xuồng”. Người dân canh tác vườn tược, tưới tiêu nương theo sự lên xuống của thủy triều. Đó là dấu ấn đậm nét của văn hóa miệt vườn. Tương lai, nếu đô thị hóa, cấu trúc sông nước này vẫn phải được giữ lại làm linh hồn cho hình thái đô thị. 

Dọc theo các con rạch là một hệ sinh thái vô cùng đa dạng. Các loài cây, thực vật sinh trưởng theo mực nước không chỉ có giá trị cảnh quan, thực phẩm hay dược liệu mà còn đóng vai trò tái tạo, giữ đất, chống xói mòn sụt lở. Nếu sử dụng đúng, chúng sẽ hoạt động như một nhà máy thông minh về tự nhiên giúp lọc nước và cải tạo môi trường cho toàn đô thị. 

Xã Bình Mỹ có tổng diện tích trên 54km², được bao bọc bởi sông Sài Gòn dài 22km. Ảnh: Thu Hiền

Củ Chi còn chứa đựng một lớp trầm tích lịch sử vô cùng đồ sộ. Từ thời nhà Nguyễn, vua Tự Đức đã mật chỉ lập công xưởng chế tạo vũ khí bí mật ngay tại khu vực ngọn Bù Sinh và rạch Ông Táo thuộc xã Bình Mỹ bây giờ. Các cụ đã khéo léo sử dụng dòng kênh làm giao thông thủy nối vành đai Đông để đi xuống miền Tây thông qua sông Vàm Cỏ. Sự kết hợp rất thông minh địa hình tự nhiên để vừa di chuyển được bằng đường sông, vừa tạo thành căn cứ kháng chiến vững chắc.

Kỳ diệu nhất là việc họ sử dụng cây lê-ki-ma. Nhựa cây trét lên người kết hợp với bột trái lê-ki-ma giúp những người thợ rèn đúc súng chống chọi được với sức nóng của lò nung. Chất tanin trong nhựa cây có tác dụng chống nhiễm khuẩn, chữa vết thương. Trong những lúc bị giam hãm, thiếu lương thực, trái lê-ki-ma trở thành nguồn cứu đói cho nghĩa quân. Những rặng lê-ki-ma còn tạo thành vành đai cách âm tự nhiên, giúp căn cứ qua mặt sự tuần tra của Pháp dọc sông Sài Gòn suốt hàng chục năm. 

Vùng đất này còn di chỉ mộ ông Dụ - một thủ lĩnh nghĩa quân cải trang thành thiền sư và được vua sắc phong làm trụ trì để che giấu thân phận. Hay câu chuyện về tướng Nguyễn Bình được Bác Hồ cử vào Nam và quy tụ được rất nhiều trí thức tại khu Trung An để gây dựng lực lượng cách mạng.

Và không thể không nhắc đến phong trào đồng khởi. Cùng thời điểm Bến Tre nổi dậy, Bình Mỹ cũng là một vùng đất sục sôi cách mạng. Hiện xã đang tiến hành kiểm kê lại toàn bộ các giá trị di sản này, từ những gốc lê-ki-ma còn sót lại đến các di chỉ lịch sử để đưa vào quy hoạch. Khi duy trì được cộng đồng, chúng ta duy trì được sự chuyển tiếp của ký ức qua các thế hệ. 

Đô thị không hề xa lạ với hình ảnh “con đò chở mưa nắng đi”

Một vấn đề cần đặt ra sòng phẳng trong không gian cộng sinh các vùng rìa là lợi ích sinh thái thì số đông hưởng, nhưng một số nhỏ chịu thiệt thòi vì bị hạn chế xây cất để giữ đất, giữ mảng xanh và duy trì khả năng thấm nước… Cần cơ chế, chính sách nào để quy đổi giá trị, tạo công bằng và bù đắp cho nhóm cư dân này?

Thứ nhất, về hạ tầng, chúng tôi luôn kiến nghị thành phố ưu tiên nguồn vốn nông thôn mới cho Bình Mỹ để bảo vệ cấu trúc nước. Cần kinh phí để nạo vét kênh mương, khơi thông dòng chảy, trồng thêm cây xanh. Việc này vừa giữ nguồn nước đầu nguồn sạch cho thành phố, vừa trực tiếp nâng cao chất lượng môi trường sống, làm đường, làm kênh giúp người dân sống đàng hoàng hơn. 

Thứ hai, về kinh tế nông nghiệp, chúng tôi đề nghị các chính sách khuyến nông hỗ trợ doanh nghiệp hợp tác bao tiêu đầu ra cho người dân, chuẩn hóa quy trình sản xuất và xây dựng các thương hiệu địa phương như vườn trái cây, củ mì hay rau móp. Người dân đã chịu thiệt thòi thì sản phẩm của họ phải được nâng niu thành thương hiệu mang lại giá trị cao hơn. 

Thứ ba, chúng tôi đề xuất tăng cường đầu tư hạ tầng xã hội, đặc biệt là trường học và y tế. Con em của vùng đất này phải được giáo dục đàng hoàng, phải có không gian thể thao phục vụ cộng đồng địa phương chứ không chỉ dành riêng cho du khách. Nguồn thu từ du lịch phải có cơ chế quay lại bảo dưỡng hạ tầng cộng đồng. 

Đặc biệt, đối với các dự án TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) hay phát triển nén cần thu hồi đất, phải xây dựng khu tái định cư song song, thậm chí sớm hơn quá trình giải phóng mặt bằng. Phải tính toán trước cho họ cuộc sống ổn định, học hành, cơ hội việc làm… Đồng thời, các thiết chế văn hóa như đình thần - nơi lưu giữ tín ngưỡng và sắc phong nhà Nguyễn ghi nhận sự tồn tại hợp pháp của cộng đồng - phải được bảo tồn trọn vẹn để người dân yên tâm kế thừa di sản cha ông.

Du khách trải nghiệm homestay ven sông tại địa đạo Củ Chi. Ảnh: CTV

Có ý kiến chuyên gia lưu ý đối với khu vực vùng ven, đừng vội bàn đến du lịch vĩ mô khi người dân tại chỗ chưa được hưởng lợi trên chính môi trường sống của mình. Thống kê cho thấy khách đi địa đạo Củ Chi rất đông nhưng rồi phải qua nơi khác xài tiền. Cơ chế nào để dòng tiền từ du lịch thực sự chảy vào túi người dân bản địa, biến họ thành “cổ đông” của hệ sinh thái thay vì đứng bên lề quá trình phát triển?

Tôi hoàn toàn đồng thuận về lưu ý đó. Khi xây dựng chương trình du lịch cộng đồng, chúng tôi luôn đặt mục tiêu để người dân được tham gia và tạo ra thu nhập trực tiếp. Bản sắc của cộng đồng phải bao gồm việc họ có kinh tế ổn định từ sản xuất, bán sản phẩm thủ công mỹ nghệ đúng với giá trị thực chất. 

Khi họ trực tiếp chèo xuồng, cung cấp dịch vụ, cùng bảo vệ dòng kênh, chăm sóc con đường hoa và thấy được nguồn thu nhập xứng đáng, họ sẽ tự nhiên trân quý di sản và hạ tầng sinh thái. Dòng tiền du lịch chỉ thực sự bền vững khi nó chảy vào túi người bản địa. 

Nhiều năm qua, vùng ven thường chỉ được xem là quỹ đất dự trữ; nơi tập kết, xử lý rác, di dời nhà máy ô nhiễm… Từ câu chuyện quy hoạch giữ gìn di sản và tôn trọng ranh giới tự nhiên mặt nước, ông có nghĩ Bình Mỹ đủ sức trở thành một mô hình kiểu mẫu để thay đổi hoàn toàn cái nhìn về phát triển vùng ven đô thị tại Việt Nam?

Đô thị nào trên thế giới cũng đối mặt với bài toán tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu thiệt hại vô hình về mặt xã hội. Chúng ta cũng vậy. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi là những cộng đồng đã có cội rễ, bản sắc thì phải được làm giàu và giữ ổn định. Đôi khi chúng ta mờ mắt đánh đổi giá trị sinh thái lấy tiền bạc hay bất động sản trước mắt nhưng cái mất lâu dài lớn hơn rất nhiều.

Chúng ta cần học hỏi nghiêm túc triết lý bảo tồn từ các đô thị cổ sinh động và hấp dẫn như London hay Paris. Vùng ven là nơi nhiều thế kỷ qua người Việt đã đến định cư, lập nghiệp, kiến tạo văn hóa và cung cấp lương thực. Đô thị hóa không được phép lãng quên nguồn tài nguyên quý giá này. 

Tôi thường hay tham chiếu đến những lời ca trong bài Em còn nhớ hay em đã quên của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Câu hát “Khi chiều xuống bên sông nước lên” nhắc nhở chúng ta về quy luật dao động thủy triều của tự nhiên và quy luật đó phải được tôn trọng, cư xử hài hòa trong quy hoạch phát triển đô thị. Hay câu hát “Có câu hò, có con đò chở mưa nắng đi”, chính là ký ức con người với câu hò, lời ru tức là văn hóa, là đời sống tinh thần của cộng đồng. Mọi thứ sẽ thay đổi, biến đổi trong tương lai, nhưng cái linh hồn của câu hò đó là giá trị cộng đồng. Bài hát còn có tiếng “ngựa thồ ngoại ô xa vắng” - chính là Hóc Môn, Củ Chi… nơi những chiếc xe ngựa lóc cóc từng mang đậm nét phong lưu của người Sài Gòn xưa. 

Bảo tồn không có nghĩa là bảo thủ, bắt người dân cứ đứng mãi hát câu hò của thế kỷ trước. Nhưng linh hồn của câu hò đó, tinh thần của tự nhiên đó phải được chuyển hóa, lưu giữ ở một chiều cạnh nào đó trong đời sống đô thị. Dẫu có biến thành một bài hát hay một tác phẩm nghệ thuật treo trên tường thì những giá trị thuộc về hồn cốt cộng đồng vĩnh viễn không được phép xóa trắng trong sự phát triển của thành phố. 

Xin cảm ơn ông. 

Quốc Ngọc thực hiện