Tưởng là đặc sản hóa ra rất phổ biến

Nhưng rồi nhìn ra bên ngoài thì thấy không chỉ riêng ta đâu, bão gió chia đều cho nhiều xứ sở. Ngập lụt ở Tây Ban Nha, rồi Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar, Philippines, Hàn Quốc… Bangladesh đất nước bên bờ vịnh Bengal mới là cái túi bão, cứ như xứ ấy hút bão gió chứ không phải bão gió tự ập đến. Rồi bên kia bán cầu, nước Mỹ cũng nhiều nơi tơi bời vì bão lụt.

Chỉ đứng ở một góc mà kêu thì cứ như nạn tham nhũng chỉ có ở góc của mình. Các thể loại cá mập và quan lại cứ đút túi hàng tỷ đô la như không, trong khi người bình dân còng lưng mưu sinh hoặc mất việc, phải giật gấu vá vai đắp đổi qua ngày. Sao ở ta nảy nòi ra quá nhiều bọn ăn trên ngồi trốc thản nhiên như muỗi độc hút máu đồng bào. Chi chít nhung nhúc sinh sôi nảy nở, cứ như chỉ có ở thời này nơi này.

Nhưng nhìn sang châu Âu châu Mỹ thì cũng thấy vụ này vụ nọ, thấy tham nhũng cũng là căn bệnh phổ biến chẳng trừ một xứ sở nào. Rồi tiếng kêu than rên siết dưới những quy định hà khắc những đề xuất nghẹt thở, nhưng lại thấy ngay không phải là chuyện của riêng ai. Ở bên kia đại dương, một xứ sở từng gây ảo giác là đất nước tự do, là giấc mơ đổi đời, giờ hóa ra cũng là một thiên đường hung bạo đầy rẫy đàn áp trí não và thân thể. 

Các bậc ông bà cha mẹ ở ta phải thức thâu đêm để xếp hàng nộp hồ sơ tuyển sinh cho lũ trẻ được vào tiểu học. Than thở: Cái này chỉ có ở xứ mình. Rồi bao nhiêu tiếng than về các giá trị giả trong bảng vàng giáo sư tiến sĩ, trong việc người ngành y chẳng y đức mà cũng kém chuyên môn đến mức gây oan trái cho bệnh nhân. Rồi thiết kế thi công cầu đường nhà cửa gian dối gây tốn kém và nguy hiểm… Còn nhiều nhiều nữa, tất cả đều khiến người ta nghĩ rằng nó là đặc sản của riêng môi trường mình. Thế nhưng nhìn sang bên kia đại dương, những đại học hàng đầu cũng có thể là điểm đến dễ dàng của những học sinh nhà giàu hoặc có thế lực. Nhiều vụ việc đã bị phanh phui liên quan đến những người có danh tiếng và tiền bạc mua điểm và chạy trường cho con cháu… Rồi cũng không thiếu những sai phạm về y đức, không thiếu những cầu đường sụt lún sập đổ…

Các tác phẩm đoạt giải ảnh báo chí thế giới - World Press Photo 2026 phản ánh tác động của các sự kiện toàn cầu đối với con người.

Vậy là thật ra không có đặc sản nào cả. Món ta đang tưởng là đặc sản xứ mình thì nơi này nơi kia cũng có, thậm chí là trên cả hành tinh. Rút ra kết luận này chẳng phải để thanh minh hoặc bào chữa cho những tiêu cực, những mặt trái xã hội, mà chỉ để cho ta mở ra một cái nhìn khái quát và xa rộng hơn.

Gọi nó là đặc sản thì chỉ là trong một cái nhìn hẹp. Chỉ cần nhìn rộng hơn xa hơn, ta sẽ thu vào trong tầm mắt một bức tranh nhân loại phổ biến. Và khi ấy đặc sản hóa ra là một thức ăn chung, như bánh mì, như cơm gạo. Điều này nhắc nhớ một bài thơ của Rasul Gamzatov:

Ở nước nào nhà thơ cũng kêu
Rằng thơ mình mọi người không hiểu
Ở nước nào mẹ chồng cũng kêu
Rằng con dâu khinh nhờn chua ngoa bất hiếu

Và lái xe ở nước nào cũng vậy
Kêu công an khó tính nhất trên đời
À ra thế, loài người trên trái đất
Giống nhau nhiều, khác nhau ít mà thôi.

Giống nhau nhiều, nhưng cách xử lý thì tùy thuộc vào luật pháp và người quản lý ở từng nơi. Những vụ mua điểm và chạy cho con vào những đại học hàng đầu như Stanford, Yale, Columbia… chính là nhờ có luật pháp chặt chẽ nghiêm minh thì những thế lực hàng đầu mới bị đưa ra ánh sáng và nghiêm trị. 

Bão lũ trôi cửa trôi nhà là thiên tai nhưng cũng có khi nó là nhân tai, con người đã thêm vào đó mức độ trầm trọng. Có những bài học quý từ việc sơ tán dân kịp thời để tránh bão lụt ở Ấn Độ, Hàn Quốc... Nhưng thiệt hại về người có thể khắc phục trong vụ lũ quét tháng 7.2025 ở Texas lại có nguyên nhân ở việc chính quyền liên bang cắt giảm kinh phí dự báo và cảnh báo sớm. 

Rasul Gamzatov nói về sự giống nhau của nhân loại, giống nhau mới là nhiều, thì sự giống nhau của toàn trị cũng chính là cản trở sự tiến bộ ở bất cứ nơi nào. Chạy trường chạy lớp không bị nghiêm trị mà phát triển tràn lan. Tham nhũng bị chặn đường này thì nó mọc ra những đường khác, như quái vật ba đầu sáu tay. Sự độc đoán độc diễn của một nhóm người là chất dung dưỡng làm nảy nở thảm họa.

Còn đâu giấc mơ bên Tây bán cầu, còn đâu hình mẫu một đất nước tự do, còn đâu tấm gương quyền công dân và quyền con người. Có phải vì ở đó mới mọc ra một nhân vật hợm mình, độc tài thậm chí phát xít. Giở lại lịch sử hiện đại thì thấy mọi thứ bày biện ra hôm nay chẳng qua bởi vì đến hôm nay có một cá nhân vứt bỏ tấm màn che phủ, vứt bỏ mặt nạ để ngang nhiên công khai và tung hê tất cả. Nhưng tấm màn nhung ấy thật ra đã che đậy từ lâu những cuộc chiến tranh bắt nạt và trục lợi tài nguyên trên khắp thế giới.

Đùng một cái có kẻ làm cho tấm màn ấy rách toạc và ngang nhiên phơi bày. Đùng một cái thế giới không còn lòng tin. Hình mẫu ư, tấm gương ư, đều là không có thật, đều là ảo giác và ảo tưởng. Cho dù ngay cả một ngày nào đó độc tài phải ra đi thì niềm tin cũng không dễ gì có thể lấy lại được.

*

Như bây giờ nhìn một bức ảnh sinh động, một clip phim ngắn vui tươi hoặc cảm động, càng thấy nó mượt mà rực rỡ, người ta càng nghi ngờ. Nó có thể không phải là một tấm ảnh thật bức tranh thật cảnh phim thật, nó chỉ là sản phẩm của AI trí tuệ nhân tạo.

Tin tức cũng thế. Những vụ việc long trời lở đất, những tin tức giật gân, những dòng tin tô vẽ màu mè cho ai đó và xứ sở nào đó… đều gây ra sự ngờ vực. Có thật thế không, hay chỉ là AI?

Thế giới đã và đang giống nhau về hiện tượng, đã và đang giống nhau về cách xử lý.

Đã và đang giống nhau về việc mất lòng tin. Có thật không mọi sự tồn tại, hay tất cả đều là AI.

Giờ đây dù được mời một món đặc sản, bạn hoàn toàn có thể tin rằng nó đã được nhân rộng và phổ biến tràn lan.

Vậy tại sao vẫn có người vẫn tin vào những bức ảnh những đoạn phim AI và vẫn còn tin rằng chuyện này chuyện nọ chỉ là “made in xứ mình”? 

Nếu chỉ hạ một câu rằng ếch ngồi đáy giếng thì có thể là đơn giản hóa vấn đề. Đành rằng là tầm nhìn hẹp, chưa bao quát được đầy đủ thế giới ta đang sống. Đành rằng là trải nghiệm còn ít trong một môi trường chật chội. Nhưng vẫn nhiều người trong môi trường chật hẹp mà vẫn nhìn ra cái phổ biến đấy thôi.

Nhờ một nền giáo dục có tầm, nơi đào tạo ra một cách tư duy thật nhân văn, nơi trang bị cho con người một khả năng hiểu thấu nhân sinh một cái nhìn xuyên thấu nhân tâm, thật cụ thể mà bao quát, khi nhìn giọt nước thì hiểu đại dương, khi nhìn thấy cây thì hiểu được rừng. 

Đấy là họ được trang bị một cái nhìn khoa học và hiểu thấu quy luật nhân sinh. Quy luật nhân sinh khiến người ta tin vào sự tồn tại của sự vật dù có thể chưa nhìn thấy nó.

Nghĩ vậy, lại nhớ có những người bạn từng xuýt xoa rằng không đâu có một con sông đẹp mộng mơ như sông Hương, không nơi nào có một kỳ quan rộng lớn và đa dạng như vịnh Hạ Long. Một người có sự bình thản và khách quan của khoa học và hiểu thấu nhân sinh thì sẽ không vội vàng quả quyết như vậy dù chưa bao giờ nhìn thấy sông Seine, sông Volga, sông Hằng… dù chưa bao giờ nhìn thấy những vịnh biển rộng lớn có vạn hòn đảo ở những đất nước khác.

Sự thấu hiểu ấy chưa đến mức là biệt nhãn, chưa phải là cái gì đặc biệt hoặc cao xa. Đó chỉ đơn giản là nhờ một nền giáo dục có tầm, nơi đào tạo ra một cách tư duy thật nhân văn, nơi trang bị cho con người một khả năng hiểu thấu nhân sinh một cái nhìn xuyên thấu nhân tâm, thật cụ thể mà bao quát, khi nhìn giọt nước thì hiểu đại dương, khi nhìn thấy cây thì hiểu được rừng. 

Hiểu được quy luật thì không còn thấy quá nhiều điều khác biệt, không còn gì là xa lạ với con người. Và dù ta không dùng dịp này bao biện bào chữa cho ai hoặc để bình tán về thơ, lại là thơ Rasul Gamzatov, thì một lần nữa cũng phải thấy rằng ông đã nói rất nhiều về cái riêng biệt và cái phổ biến, và vẫn hợp lý khi dẫn lại ở đây:

Tôi đã đi nhiều nơi, và thấy nhiều cái lạ 
Tranh, tượng, lâu đài - đông, bắc, tây, nam 
Và người ta bảo tôi: Tất cả 
Không có gì là con người không làm!

Không có gì là con người không làm. Không có gì mà nhân loại này không cùng làm. Cái khác biệt là không nhiều lắm. Không khác nhiều lắm, nhưng dăm ba cái khác lại ở mức độ đáng suy ngẫm. Ấy là cách giải quyết và cơ chế giải quyết thì rất khác. 

Tiểu luận Hồ Anh Thái