Nobel Hòa bình 2026 vinh danh nữ luật sư Nam Phi Navi Pillay

Ủy ban Nobel Na Uy ngày 9.10 thông báo trao giải Nobel Hòa bình 2026 cho bà Navanethem “Navi” Pillay, nhà luật học người Nam Phi, vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế.

Theo thông cáo, bà Pillay là người “với lòng dũng cảm và sự liêm chính phi thường” đã dẫn đường cho một trật tự pháp lý toàn cầu toàn diện hơn, góp phần bảo đảm tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng bị truy tố. Ủy ban nhận định bà đã mở rộng đáng kể phạm vi và tác động của luật pháp quốc tế, đồng thời góp phần củng cố các thiết chế của hệ thống này.

Bà Navi Pillay tại một cuộc họp báo ở Geneva, Thụy Sỹ năm 2025. Ảnh: Getty Image

Hành trình nghề nghiệp

Sinh ra trong một gia đình gốc Tamil Ấn Độ tại Durban dưới chế độ apartheid, bà Pillay trở thành một trong những luật sư tiên phong, phải đối mặt với phân biệt đối xử, phân biệt chủng tộc và sự gạt ra ngoài lề mang tính hệ thống. Ủy ban nhấn mạnh một sợi chỉ đỏ xuyên suốt sự nghiệp của bà, từ những ngày còn là luật sư trẻ bào chữa cho Nelson Mandela, đến vị trí thẩm phán trong nhiều vụ án quốc tế then chốt.

Trong sự nghiệp, bà từng giữ nhiều vị trí then chốt: thẩm phán Tòa án Tối cao Nam Phi, Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda (ICTR) và Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC); Cao ủy Liên Hợp Quốc về Nhân quyền; và đến gần đây là Chủ tịch Ủy ban Điều tra Độc lập của LHQ về Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng. Hiện nay, bà là thẩm phán tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) trong vụ Myanmar bị cáo buộc diệt chủng.

Những đóng góp đáng ghi nhận

Ủy ban Nobel đánh giá bà Pillay đã cho thấy các biện pháp pháp lý có thể góp phần ngăn ngừa chiến tranh và bạo lực. Hai bước ngoặt quan trọng gắn với Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda được Ủy ban đặc biệt nhắc đến.

Thứ nhất, tòa xác lập rằng hiếp dâm và bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác chống loài người cũng như tội diệt chủng – trong đó ảnh hưởng của bà được đánh giá là “một yếu tố đáng kể”. Thứ hai, trong cùng vụ án, bà Pillay cũng đóng vai trò quan trọng trong một bước đột phá khác: lần đầu tiên một bị cáo bị buộc tội kích động diệt chủng chỉ dựa trên việc phát tán tuyên truyền.

Ý nghĩa cột mốc 125 năm giải Nobel Hòa bình

Giải năm nay diễn ra 125 năm sau lần trao đầu tiên. Ủy ban cho rằng sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, phạm vi của luật pháp quốc tế được mở rộng, nhất là với sự ra đời của các thiết chế Liên Hợp Quốc, trên nhận thức rằng hòa bình lâu dài phải dựa trên nguyên tắc pháp lý chứ không phải ý chí của kẻ mạnh hay một thế cân bằng quyền lực mong manh.

Ủy ban trao giải nhấn mạnh trong thông cáo rằng trật tự dựa trên luật lệ chưa bao giờ hoàn hảo, khi các cường quốc thường né tránh trách nhiệm và kết quả xét xử khác nhau tùy theo ai là thủ phạm, ai là nạn nhân. Tuy vậy, Ủy ban nhận định ngày càng nhiều xung đột được giải quyết bằng ngoại giao, hiệp ước và cơ chế pháp lý. Trong bối cảnh thế giới có nhiều chiến tranh và xung đột hơn bất kỳ lúc nào trong một thời gian dài, luật pháp quốc tế theo Ủy ban Nobel “không còn chỉ là phần bổ trợ” cho hòa bình và an ninh mà là điều kiện tuyệt đối cần thiết.

Ủy ban cũng cho rằng hệ thống luật pháp quốc tế đang chịu áp lực lớn và các thiết chế của nó bị công kích. Thông cáo nêu việc các thẩm phán bị trừng phạt và kêu gọi cần có những con người “can đảm, có tầm nhìn và quyết tâm”.

Theo Ủy ban, giải thưởng năm 2026 xuất phát trực tiếp từ di chúc của Alfred Nobel: “Bà Pillay thúc đẩy tình hữu nghị giữa các quốc gia và, bằng việc có hệ thống thúc đẩy việc sử dụng các tòa án vì hòa bình và công lý, mang lại nội dung, định hướng và động lực cho các hội nghị hòa bình theo hình thức hiện đại.”

Ủy ban kết luận rằng bà Pillay là một trong những người bảo vệ vĩ đại các nguyên tắc pháp lý quốc tế của thời đại chúng ta. Sự nghiệp của bà là lời nhắc nhở mạnh mẽ về nhu cầu phải ủng hộ, củng cố và mở rộng pháp quyền trên toàn cầu.

Lan Chi (theo Nobel Prize)